Francis Scott Key Fitzgerald, 24 Eylül 1896’da Saint Paul, Minnesota’da doğdu. Babası Edward Fitzgerald Maryland kökenli bir aileden, annesi Mary McQuillan ise Saint Paul’da servet edinmiş İrlanda göçmeni bir ailenin kızıdır. Fitzgerald adını, uzaktan akrabası olan Francis Scott Key’den aldı.
Çocukluğunun bir bölümünü babasının işi nedeniyle Buffalo ve Syracuse çevresinde geçirdi. Aile 1908’de Saint Paul’a döndü. Fitzgerald genç yaşta edebiyata, tiyatroya ve toplumsal statü meselelerine ilgi göstermeye başladı.
New Jersey’deki Newman School’da eğitim gördükten sonra 1913’te Princeton Üniversitesine girdi. Üniversitede akademik başarıdan çok edebiyat ve tiyatro faaliyetleriyle ilgilendi; Nassau Literary Review için yazılar kaleme aldı ve Princeton Triangle Club gösterilerinin sözlerini ve senaryolarını hazırladı.
Üniversite eğitimini tamamlamadı. 1917’de Amerika Birleşik Devletleri’nin Birinci Dünya Savaşı’na katılmasının ardından orduya girdi ve subay olarak görevlendirildi. Savaşa gönderilmeden önce yazarlık kariyeri kuramadan ölebileceğinden endişe ederek ilk romanının erken biçimini kaleme aldı.
Alabama’daki Camp Sheridan’da görev yaptığı sırada Zelda Sayre ile tanıştı. Zelda, Alabama Yüksek Mahkemesi yargıçlarından Anthony D. Sayre’ın kızıydı. Fitzgerald’ın ekonomik geleceğinin belirsizliği ilişkilerinde sorun yarattı; çift, Fitzgerald’ın ilk romanının başarı kazanmasının ardından evlenebildi.
İlk romanı This Side of Paradise 26 Mart 1920’de yayımlandı ve kısa sürede büyük satış başarısı kazandı. Gençlerin savaş sonrasında değişen aşk, kariyer, eğitim ve toplumsal değerlerini anlatan kitap, yirmi üç yaşındaki Fitzgerald’ı dönemin tanınmış yazarlarından biri hâline getirdi.
Fitzgerald ile Zelda Sayre 3 Nisan 1920’de evlendi. Çiftin New York’taki gösterişli yaşamı, partileri, Avrupa yolculukları ve kamuoyunun yakından izlediği davranışları onları 1920’lerin genç ve varlıklı kuşağının simgesel çiftlerinden biri hâline getirdi. Kızları Frances Scott Fitzgerald, bilinen adıyla Scottie, 1921’de doğdu.
Fitzgerald romanlarının yanı sıra dergiler için yoğun biçimde öykü yazdı. The Saturday Evening Post gibi yüksek tirajlı yayınlara sattığı öyküler, ailesinin pahalı yaşamını finanse etmesinde önemli rol oynadı. Bernice Bobs Her Hair, The Ice Palace, May Day, Winter Dreams, The Diamond as Big as the Ritz ve The Curious Case of Benjamin Button en çok bilinen kısa kurmacaları arasına girdi.
İlk öykü kitabı Flappers and Philosophers 1920’de, ikinci romanı The Beautiful and Damned 1922’de yayımlandı. Aynı yıl Tales of the Jazz Age adlı öykü kitabı çıktı. “Jazz Age” ifadesi Fitzgerald’ın 1920’lerin Amerikan kültürüyle özdeşleşmesinde önemli bir kavram hâline geldi.
The Beautiful and Damned, Anthony Patch ile Gloria Gilbert’ın evliliğini servet beklentisi, tüketim, alkol, toplumsal ayrıcalık ve amaçsızlık çevresinde ele aldı. Fitzgerald böylece ilk romanındaki gençlik coşkusundan daha karanlık bir zenginlik ve başarısızlık incelemesine yöneldi.
1924’te Fitzgerald ailesi Fransa’ya taşındı. Fitzgerald, Saint-Raphaël’de üçüncü romanının önemli bölümünü yazdı. Daha sonra Paris ve Fransız Rivierası çevresinde Ernest Hemingway, Gerald ve Sara Murphy, Archibald MacLeish ve dönemin başka Amerikalı sanatçılarıyla aynı kültürel çevrede bulundu.
The Great Gatsby 10 Nisan 1925’te yayımlandı. Türkçede Muhteşem Gatsby adıyla tanınan roman, Ortabatı’dan New York’a gelen Nick Carraway’in gözünden gizemli zengin Jay Gatsby’nin Daisy Buchanan’a duyduğu aşkı ve geçmişi yeniden kurma arzusunu anlatır.
Roman, Long Island’daki West Egg ve East Egg karşıtlığını yeni servet ile köklü servet arasındaki sınıfsal ayrım için kullanır. Gatsby’nin kendisini yeniden yaratması, büyük serveti ve görkemli partileri başarı görüntüsü oluştururken roman bu dünyanın arkasındaki yalnızlığı, ahlaki boşluğu ve toplumsal sınırları giderek görünür hâle getirir.
Muhteşem Gatsby yayımlandığında Fitzgerald’ın beklediği ölçüde ticari başarı kazanmadı. Eleştiriler karışıktı ve ilk satışlar önceki romanının gerisinde kaldı. Romanın Amerikan edebiyatındaki bugünkü merkezi konumu büyük ölçüde Fitzgerald’ın ölümünden sonraki yeniden keşif ve yaygınlaşma sürecinde oluştu.
All the Sad Young Men 1926’da yayımlandı. Kitapta yer alan Winter Dreams ve The Rich Boy gibi öyküler, Fitzgerald’ın zenginlik, sınıf, kaybedilmiş aşk ve kişinin arzuladığı yaşama ulaşamaması üzerine Muhteşem Gatsby’de geliştirdiği temaları farklı karakterler üzerinden sürdürdü.
1920’lerin sonlarından itibaren Fitzgerald ailesinin yaşamında ekonomik ve sağlık sorunları ağırlaştı. Fitzgerald’ın alkol kullanımı giderek ciddi bir sorun hâline gelirken Zelda Fitzgerald 1930’dan itibaren uzun süreli psikiyatrik tedaviler gördü. Çiftin evlilik yaşamı hastalıklar, mali güçlükler ve uzun ayrılıklar nedeniyle giderek zorlaştı.
Fitzgerald uzun yıllar üzerinde çalıştığı Tender Is the Night’ı 1934’te yayımladı. Türkçede Geceler Güzeldir adıyla bilinen roman, psikiyatrist Dick Diver ile varlıklı eşi Nicole’ün evliliğinin Fransız Rivierası’nın gösterişli dünyası içinde giderek çözülmesini anlatır.
Taps at Reveille 1935’te yayımlandı ve Fitzgerald’ın yaşamı sırasında çıkan son öykü kitabı oldu. Aynı dönemde mali sıkıntıları, sağlık sorunları ve yazarlığındaki gerileme duygusunu açık biçimde yaşamaya başladı.
1936’da Esquire’da yayımlanan ve daha sonra The Crack-Up başlığı altında bir araya getirilen otobiyografik denemelerinde kendi psikolojik ve mesleki çöküşünü olağanüstü bir açıklıkla değerlendirdi. Bu metinler başarı, yorgunluk, kayıp, benlik ve sanatçının kendi yaşamını gözlemlemesi açısından Fitzgerald’ın kurmaca dışı yazılarının en önemli örnekleri arasına girdi.
1937’de gelir elde etmek amacıyla Hollywood’a taşındı ve Metro-Goldwyn-Mayer için senaryo yazarlığı yaptı. Daha sonra serbest senarist olarak çalıştı. Sinema endüstrisindeki deneyimleri, sanat ile ticari üretim arasındaki gerilim hakkındaki düşüncelerini yoğunlaştırdı.
Hollywood yıllarında İngiliz gazeteci ve köşe yazarı Sheilah Graham ile ilişki kurdu. Aynı dönemde alkol kullanımını kontrol etmeye, borçlarını azaltmaya ve yeniden ciddi edebî üretime dönmeye çalıştı.
Son romanında Hollywood film endüstrisini ele aldı. Yapımcı Monroe Stahr çevresinde gelişen romanı tamamlayamadan 21 Aralık 1940’ta Hollywood’da kalp krizi sonucu öldü. Kırk dört yaşındaydı.
Tamamlanmamış romanı Edmund Wilson tarafından düzenlenerek 1941’de The Last Tycoon adıyla yayımlandı. Fitzgerald’ın ölümü sırasında kitaplarının önemli bölümü sınırlı satış görüyordu; ancak sonraki yıllarda özellikle Muhteşem Gatsby’nin yeniden basılması, okutulması ve eleştirel olarak değerlendirilmesi edebî itibarını kökten değiştirdi.
F. Scott Fitzgerald bugün modern Amerikan edebiyatının ve Caz Çağı anlatısının başlıca yazarlarından biri kabul edilir. Roman ve öykülerinde servet, sınıf, toplumsal yükselme, aşk, gençlik, kayıp, kendini yeniden yaratma ve Amerikan Rüyası’nın ulaşılamaz vaatleri sürekli olarak birbirine bağlanır.
#FScottFitzgerald #MuhteşemGatsby #TheGreatGatsby #CazÇağı #AmerikanEdebiyatı #Modernizm #AmerikanRüyası #TenderIsTheNight #ThisSideOfParadise #Öykü #KayıpKuşak #ZeldaFitzgerald
F. Scott Fitzgerald’ın Bibliosfer profili Amerikan modernizmi, Caz Çağı, Amerikan Rüyası, sınıf, servet, toplumsal statü, aşk, gençlik, kayıp, nostalji, kendini yeniden yaratma ve başarısızlık eksenlerinde şekillenir.
Fitzgerald’ın yapıtlarında başarı çoğu zaman hedefe ulaşmak anlamına gelmez. Karakterler servete, aşka veya toplumsal statüye eriştiklerinde bile başlangıçta aradıkları bütünlüğü bulamazlar. Arzu edilen şeyin elde edilmesiyle onun vaat ettiği mutluluk birbirinden ayrılır.
Bu nedenle Fitzgerald’ın temel konularından biri arzunun kendisidir. İnsanlar yalnızca bir kişiyi veya parayı istemez; bu nesnelerin temsil ettiğine inandıkları başka bir yaşamı arzularlar.
Muhteşem Gatsby bu düşüncenin en yoğun biçimde işlendiği eserdir. Jay Gatsby’nin Daisy Buchanan’a duyduğu aşk, tek başına romantik bağlılık değildir. Daisy aynı zamanda Gatsby’nin gençliğini, toplumsal yükselişini ve geçmişte mümkün olduğuna inandığı kusursuz geleceği temsil eder.
Gatsby’nin doğuştan Jay Gatsby olmaması bu açıdan belirleyicidir. James Gatz kendisine yeni bir ad, davranış biçimi, toplumsal görünüş ve yaşam öyküsü kurarak kendi kimliğini yeniden yaratmaya çalışır.
Bu dönüşüm Amerikan Rüyası’nın bireyin kökenlerini aşabileceği düşüncesine yakındır. Roman aynı zamanda bu vaadin sınırlarını gösterir: Para kazanmak eski servetin kültürel ayrıcalıklarına otomatik olarak erişmek anlamına gelmez.
West Egg ile East Egg arasındaki ayrım bu sınıfsal sınırın coğrafi karşılığıdır. West Egg yeni zenginleri, East Egg ise kuşaktan kuşağa aktarılan serveti ve toplumsal ayrıcalığı temsil eder.
Tom ve Daisy Buchanan’ın konumu yalnızca yüksek gelirle açıklanmaz. Onların sahip olduğu güvenlik, aile geçmişi ve toplumsal çevre Gatsby’nin bütün servetine rağmen tam olarak satın alamadığı bir statü üretir.
Nick Carraway’in anlatıcı olarak seçilmesi romanın ahlaki yapısını karmaşıklaştırır. Nick olayların merkezinde bulunmadığını söylese de kimin hakkında ne kadar bilgi vereceğine, neyi yorumlayacağına ve hangi davranışı bağışlayacağına kendisi karar verir.
Dolayısıyla Gatsby doğrudan kendi hikâyesini anlatmaz. Okurun karşılaştığı Gatsby, söylentilerden, gözlemlerden ve Nick’in giderek değişen değerlendirmesinden oluşturulmuş bir kişidir.
Bu dolaylı anlatım Gatsby’nin gizemini korur. Onun hakkındaki çelişkili söylentiler, servetinin kaynağındaki belirsizlik ve geçmişini değiştirmesi, kişinin toplumsal kimliğinin ne ölçüde anlatılar aracılığıyla üretildiğini gösterir.
Romanın en önemli zaman kavramı geçmişe dönme arzusudur. Gatsby geleceğe yönelmiş görünmesine rağmen bütün çabasını geçmişte Daisy ile yaşadığı ilişkiyi aynen yeniden kurmaya harcar.
Bu nedenle Fitzgerald’ın nostaljisi rahatlatıcı değildir. Geçmiş güzelleştirildikçe bugünün gerçekliğiyle uyuşması zorlaşır ve kişinin kendi yaşamını mevcut koşullar içinde görmesini engelleyebilir.
Yeşil ışık bu geleceğe dönüştürülmüş geçmiş arzusunun en tanınmış simgesidir. Fiziksel olarak Daisy’nin evine doğru görünen küçük bir ışık, Gatsby açısından henüz ulaşmadığı hayatın simgesel işaretine dönüşür.
Küller Vadisi ise romanın gösterişli servet dünyasının ekonomik karşı yüzüdür. Long Island’daki malikâneler ile Manhattan’ın eğlence hayatı arasında bulunan gri endüstriyel alan, zenginliğin oluşturduğu toplumsal düzenin dışarıda bıraktığı yaşamları görünür kılar.
George ve Myrtle Wilson, Gatsby ile Buchananların servet çatışmasının altında kalan sınıfsal konumları temsil eder. Özellikle Myrtle’ın daha yüksek bir toplumsal dünyaya ulaşma arzusu, Gatsby’nin arzusunun daha kırılgan ve daha az romantikleştirilmiş başka bir biçimidir.
Fitzgerald para ile aşkı sürekli birbirine yaklaştırır. Aşkın saf bir özel duygu olarak kalabilmesi zordur; evlilik, sınıf, yaşam standardı ve güvenlik seçimleri romantik ilişkilere doğrudan müdahale eder.
Bu ilişki The Beautiful and Damned’da da belirgindir. Anthony ile Gloria’nın yaşamı beklenen miras çevresinde şekillenir ve gelecekte elde edileceği düşünülen para, bugünkü yaşamın sorumluluklarını ertelemek için kullanılır.
Winter Dreams, Muhteşem Gatsby’nin birçok temasını daha erken biçimde taşır. Dexter Green’in Judy Jones’a duyduğu arzu, aşk ile sınıfsal yükselme ve ideal yaşam görüntüsünü birbirinden ayırmayı güçleştirir.
The Rich Boy’da servet yalnızca sahip olunan bir miktar para değildir. Çocukluktan itibaren insanın beklentilerini, başkalarıyla ilişki kurma biçimini ve sonuçlardan korunma duygusunu şekillendiren bir deneyim olarak değerlendirilir.
Fitzgerald’ın kadın karakterleri de Caz Çağı’nın toplumsal dönüşümleri içinde yer alır. Flapper figürü genç kadınların kıyafet, cinsellik, eğlence ve kamusal yaşam açısından önceki kuşaklardan farklı davranışlarını temsil eder.
Bununla birlikte eserlerindeki kadınlar yalnızca özgürleşmenin simgeleri değildir. Ekonomik bağımlılık, güzelliğin toplumsal sermayeye dönüşmesi ve evliliğin güvenlik aracı olması, kadın karakterlerin hareket alanlarını belirleyen önemli etkenlerdir.
Zelda Fitzgerald’ın yaşamı ile Fitzgerald’ın kurmacası arasında güçlü ilişkiler bulunmaktadır; ancak kadın karakterleri doğrudan Zelda’nın kopyaları olarak okumak eserleri gereğinden fazla biyografiye indirger. Fitzgerald kişisel deneyimlerini farklı karakterlere ve anlatı yapılarına dönüştürerek kullanmıştır.
Tender Is the Night’da gösterişli yaşamın çöküşü daha psikolojik bir düzleme taşınır. Dick Diver başlangıçta yetenekli, çekici ve toplumsal bakımdan merkezî bir figürken zaman içinde mesleki gücünü, ilişkilerini ve kendi kimliği üzerindeki kontrolünü kaybeder.
Böylece Fitzgerald’ın erken dönemindeki gençlik ve yükselme anlatısı, sonraki eserlerinde yorgunluk ve çözülme anlatısına dönüşür. Başarı artık ulaşılması güç bir hedef olmaktan çok elde tutulması imkânsız bir durum gibi görünmeye başlar.
The Crack-Up denemeleri bu dönüşümün kurmaca dışındaki karşılığıdır. Fitzgerald kendi başarısızlık, tükenme ve parçalanma deneyimini kamusal bir edebî nesne hâline getirerek kendi yaşamını da eserlerindeki kayıp anlatıları gibi incelemeye başlar.
Hollywood yılları Fitzgerald’ın sanat ile para arasındaki eski çatışmasını başka bir endüstriye taşır. Senaryo yazarlığı iyi gelir sağlayabilir, ancak ortak üretim ve stüdyo denetimi romancının bireysel sanatsal kontrolünden farklıdır.
The Last Tycoon bu deneyimden doğar. Hollywood’un ekonomik ve yaratıcı düzeni, Fitzgerald’ın daha önce zengin aileler ve finans dünyası üzerinden araştırdığı güç, yetenek, servet ve çöküş ilişkilerini film endüstrisine taşır.
Fitzgerald’ın üslubu yoğun sembolik imgelerle doğrudan ve ritmik anlatımı birleştirir. Işıklar, renkler, otomobiller, evler, giysiler, müzik ve coğrafi mekânlar karakterlerin toplumsal durumlarını ve duygusal arzularını görünür hâle getirir.
Bu anlatımın gücü, bireysel aşk veya başarısızlık hikâyesini daha geniş toplumsal yapıyla ilişkilendirebilmesidir. Gatsby’nin kişisel trajedisi aynı zamanda sınıf hareketliliği ve Amerikan Rüyası hakkında bir anlatıya dönüşebilir.
Ancak Fitzgerald’ın metinleri kendi döneminin sınırlarını da taşır. Irk ve etnik kökenle ilgili bazı betimlemeler, özellikle Yahudi karakter Meyer Wolfsheim’in sunuluşu, günümüz okumasında stereotipleştirici ve antisemitik çağrışımlar açısından eleştirilir.
Benzer biçimde eserlerindeki sınıf eleştirisi güçlü olmasına rağmen anlatının odağı büyük ölçüde varlıklı veya varlıklı olmayı arzulayan beyaz karakterlerdedir. Caz Çağı’nın ekonomik ve kültürel dünyasının daha geniş toplumsal kesimleri çoğunlukla merkezin dışında kalır.
Bu sınırlamalar Fitzgerald’ın tarihsel önemini ortadan kaldırmaz; aksine eserlerin kendi döneminin ideallerini ve kör noktalarını birlikte taşıdığını gösterir. Muhteşem Gatsby’nin kalıcı eleştirel gücünün bir bölümü, hem Amerikan başarı mitine duyulan çekimi hem de bu mitin eşitsizliklerini aynı metinde görünür kılmasından gelir.
F. Scott Fitzgerald’ın Bibliosfer’deki temel sınıflandırma alanları Amerikan modernizmi, Caz Çağı, Amerikan Rüyası, toplumsal sınıf, servet, aşk, gençlik, nostalji, başarısızlık, öykü ve psikolojik-toplumsal romandır. Yazarlığını ayırt eden temel özellik, insanın sahip olmak istediği kişi veya servetin arkasında çoğu zaman geri getirilemeyecek bir geçmişi ve ulaşılamayacak ideal bir benliği aradığını göstermesidir.
Muhteşem Gatsby
Benjamin Button'ın Tuhaf Hikayesi
Kış Düşleri
