Çağan Irmak'ın Bibliosfer profili öykü, roman, senaryo, aile anlatısı, tarihsel atmosfer, masalsı ve fantastik öğeler, hafıza, nostalji, Ege kültürü, yalnızlık, kayıp, kardeşlik, aidiyet ve sinema-edebiyat ilişkisi eksenlerinde şekillenir. Kitapları henüz sayıca sınırlı olmakla birlikte edebî anlatıcılığı, uzun yıllara yayılan senaryo üretiminden bağımsız düşünülemez.

Irmak'ın yazarlığının temelinde hikâye anlatma arzusu bulunur. Sinema, televizyon ve kitap onun için birbirinden bütünüyle kopuk alanlar değil; benzer insanlık durumlarının farklı araçlarla anlatılabileceği ayrı biçimlerdir.

Gözümden Deliler Taştı, Irmak'ın kitap alanındaki başlangıcıdır. Öykü kitabı olmasına rağmen birbirinden tamamen kopuk dünyalar kurmak yerine aynı Ege kasabasının kültürel ve duygusal atmosferini paylaşan karakterlere yönelir.

Kitabın temel mekânı olan Ege kasabası pasif bir dekor değildir. Deniz, sahil, gazinolar, plajlar, evler, sokaklar, yemekler ve mahalle ilişkileri anlatılan insanların kimliklerini ve hatıralarını biçimlendirir.

Bu yönüyle Gözümden Deliler Taştı ile Dedemin İnsanları gibi sinema eserleri arasında mekânsal bir akrabalık vardır. Ege, Irmak'ın anlatılarında yalnızca güzel görüntüler üreten bir coğrafya değil; aile geçmişinin, çocukluğun, göçün, aidiyetin ve kaybedilmiş zamanın taşıyıcısıdır.

Gözümden Deliler Taştı'nın 1970'lere yönelmesi, Irmak'ın geçmişle kurduğu anlatı ilişkisinin devamıdır. Dönem ayrıntıları yalnızca nostaljik süsleme olarak kullanılmaz; o yılların gündelik hayat biçimini, toplumsal ilişkilerini ve insanların birbirleriyle temas etme yöntemlerini kurar.

Yemeklerin hazırlanışından sahil eğlencelerine, gazinolardan sinema kültürüne kadar küçük ayrıntılar, büyük tarihsel açıklamalardan daha fazla yer tutar. Irmak geçmişi çoğunlukla gündelik hayatın belleği üzerinden anlatır.

Bu yaklaşım sinemasında da görülür. Çemberimde Gül Oya veya Babam ve Oğlum gibi yapımlarda siyasal tarih doğrudan anlatının konusu olsa bile büyük olayların sonucu ailelerin, arkadaşların ve sıradan insanların yaşamlarında görünür hâle gelir.

Irmak'ın karakterleri çoğu zaman toplumun merkezindeki ideal tipler değildir. Kendine özgü alışkanlıkları, zaafları, takıntıları, yalnızlıkları veya sırları olan insanlar anlatının merkezine geçer.

Gözümden Deliler Taştı'da Cıgaralı Naciye'den Elektrikçi Kemal'e kadar karakterlerin adlandırılış biçimi dahi kasaba hikâyeciliğinin sözlü kültürünü hatırlatır. Kişiler yalnızca nüfus kayıtlarındaki adlarıyla değil, toplumun onları nasıl tanıdığıyla var olur.

Bu durum sözlü anlatı ile yazılı öykü arasında bir yakınlık yaratır. Anlatıcı zaman zaman bir kasaba insanını tanıyormuş ve onun hikâyesini başka birine aktarıyormuş hissi verir.

Irmak'ın senarist geçmişi diyalog kullanımında belirginleşir. Karakterin kişiliğini uzun açıklamalarla vermek yerine konuşma ritmi, kelime seçimi ve karşısındaki insanla kurduğu ilişki üzerinden görünür kılma eğilimi vardır.

Ancak edebî eserlerindeki anlatıcı yalnızca bir kameranın görebileceği şeylerle sınırlı değildir. İç ses, hatırlama, çağrışım ve anlatıcının yorumları sayesinde sinemada görüntüyle kurulacak bazı duygular kitapta kelimelerin ritmine aktarılır.

Müzik bu dönüşüm açısından özellikle önemlidir. Irmak'ın sinemasında eski plaklar, şarkılar ve dönem müzikleri karakterlerin geçmişini açan araçlar olarak kullanılırken, Gözümden Deliler Taştı'da sinema, gazino ve müzik kültürü yazılı hafızanın parçası hâline gelir.

Nostalji Irmak'ın anlatılarında güçlüdür; fakat bu nostalji bütünüyle huzurlu değildir. Eski zamanlara duyulan sevginin içinde ölüm, kayıp, kırılmış ilişkiler ve geri getirilemeyecek hayatlar bulunur.

Bu nedenle geçmişe dönüş çoğu zaman “eskiden her şey daha güzeldi” düşüncesinden daha karmaşık bir yapı taşır. Geçmiş hem sığınılacak bir alan hem de karakterlerin yaralarının kaynağı olabilir.

Gözümden Deliler Taştı'nın önemli özelliklerinden biri mizah ile hüznü ayırmamasıdır. Bir karakterin tuhaflığı okuru güldürebilirken aynı kişinin yalnızlığı veya kaybı hemen ardından anlatının duygusal yönünü değiştirebilir.

Bu ani ton değişiklikleri Irmak'ın sinema anlatısında da sık görülür. Aile sofrasındaki komik bir konuşma, birkaç sahne sonra kayıp veya ayrılık duygusuna bağlanabilir.

Ayrılış, Irmak'ın edebî üretiminde öyküden romana ve Ege'den eski İstanbul'a geçişi temsil eder. Bununla birlikte Gözümden Deliler Taştı'daki karşıt duygular ve sıra dışı karakterlere duyulan ilgi korunur.

Romanın merkezindeki Batuhan ile Baturgan, Irmak'ın karşıtlıklar kurma yönteminin açık örneğidir. Fiziksel olarak birbirlerinden ayrılamayan iki kardeş, zihinsel ve duygusal olarak birbirinden farklı yönlere ilerler.

Bu temel durum romanın birey olma sorununu görünür kılar. Bir başkasına kaçınılmaz biçimde bağlıyken kişinin kendine ait bir kimlik kurup kuramayacağı sorusu, yapışık ikizlik üzerinden somutlaşır.

“Ayrılış” sözcüğü bu nedenle yalnızca fiziksel ayrılmayı anlatmaz. Çocukluktan yetişkinliğe, kardeşlikten bireyselliğe, sevgiden öfkeye, bağlılıktan özgürleşmeye uzanan birçok farklı kopuş biçimini kapsar.

Romanın yapısında karşıtlıklar önemlidir. Işık ile karanlık, sevgi ile nefret, barış ile savaş, merhamet ile acımasızlık, uğur ile lanet gibi çiftler hikâyenin masalsı dünyasını biçimlendirir.

Ay imgesi de ikilik fikriyle bağlantılıdır. Ayın bir tarafının ışıkta, diğer tarafının karanlıkta kalması, birbirine bağlı fakat farklı iki kardeşin simgesel karşılığına dönüşür.

Ayrılış'ın eski İstanbul'da geçmesi Irmak'ın mekân kullanımındaki başka bir yönü ortaya çıkarır. Gözümden Deliler Taştı'nın açık, denizli ve kasabalı dünyasının karşısında burada köşk, mezarlık ve geçmiş zaman İstanbul'u daha kapalı ve tekinsiz bir atmosfer yaratır.

Köşk, aile ve kardeşlik ilişkilerinin sahnesidir; mezarlık ise ölümün anlatının hemen yanında bulunduğunu hatırlatır. Böylece mekânlar karakterlerin ruh hâlinden bağımsız değildir.

Romanın “yaralı masal” niteliği, gerçekçilikle fantastik ve simgesel anlatı arasındaki geçişten doğar. Irmak'ın Ulak, Prensesin Uykusu veya Yaratılan gibi görsel işlerinde de gerçek dünyayla masal, söylence veya fantastik öğeler arasında benzer geçişler bulunur.

Bu nedenle Ayrılış'ı yalnızca tarihî roman olarak sınıflandırmak daraltıcı olur. Tarihsel İstanbul atmosferi bulunmasına rağmen romanın ana işlevi belirli tarihsel olayları belgesel doğrulukla yeniden kurmak değil, kardeşlik ve ayrılık hikâyesi için zamansal ve simgesel bir dünya yaratmaktır.

Irmak'ın edebiyatında aile, sinemasındaki kadar merkezi bir kavramdır. Ancak aile yalnızca güven ve dayanışma sağlayan sıcak bir yapı değildir; bireyin özgürlüğünü sınırlayabilen, sırları saklayan, kırgınlıkları kuşaktan kuşağa taşıyan bir yapı da olabilir.

Babam ve Oğlum'daki baba-oğul çatışması, Dedemin İnsanları'ndaki kuşaklar arası hafıza, Bizi Hatırla'daki baba-oğul ilişkisi ve Ayrılış'taki kardeşlik farklı biçimlerde aynı temel soruya yaklaşır: İnsan kendisine en yakın kişilerle kurduğu bağların içinde nasıl ayrı bir birey olabilir?

Yalnızlık da bu sorunun diğer yüzüdür. Issız Adam'daki kent yalnızlığı ile Ayrılış'taki ayrılma arzusu aynı olay örgüsünü taşımaz; fakat yakınlığın hem arzulanan hem de korkulan bir durum olması Irmak'ın anlatılarında tekrar eden bir gerilimdir.

Çocukluk ve çocuk bakışı da önemli bir anlatı aracıdır. Çocuk karakterler yetişkinlerin normal kabul ettiği dünyanın tuhaflıklarını farklı bir gözle görme imkânı sağlar.

Gözümden Deliler Taştı'daki çocukluk hayal gücü, Babam ve Oğlum'daki Deniz veya Dedemin İnsanları'ndaki çocuk bakışıyla birlikte değerlendirildiğinde, Irmak'ın yetişkin dünyasını çocukların algısıyla yeniden yorumlamaya duyduğu ilgi belirginleşir.

Geçmişin nesneler ve kültürel ayrıntılar üzerinden kurulması da Irmak'ın ayırt edici yöntemlerindendir. Plak, şarkı, film, gazino, yemek, kıyafet, ev veya mahalle ayrıntısı yalnızca dönem dekoru değil, karakterin hafızasının parçasıdır.

Bu nedenle anlatılarındaki nostalji güçlü bir maddi kültür duygusu taşır. İnsanlar yalnızca olayları değil, o olayların geçtiği mekânların sesini, kokusunu, müziğini ve eşyalarını da hatırlar.

Irmak'ın edebî dilinin güçlü yönlerinden biri görsel çağrışım yaratabilmesidir. Uzun yıllar senaryo ve yönetmenlik yapmış olması, mekânların ve karakterlerin okurun zihninde kolayca canlanmasına katkı sağlar.

Bu özellik aynı zamanda eleştirel olarak dikkat edilmesi gereken bir noktadır. Sinemasal düşünmenin baskın olduğu bazı bölümlerde okur sahne kurulumu, karakter girişi veya dramatik dönüm noktalarını bir film sekansı gibi algılayabilir; edebî anlatının özgünlüğü ise bu görüntü duygusunun iç ses ve dil aracılığıyla ne kadar dönüştürülebildiğine bağlıdır.

Gözümden Deliler Taştı ile Ayrılış arasında belirgin bir tür gelişimi vardır. İlk kitap kısa anlatılar aracılığıyla çeşitli insan portreleri oluştururken ikinci kitap tek bir merkezî hikâye etrafında daha uzun süreli karakter ve tema gelişimine yönelir.

İki kitap arasındaki ortaklık ise insanlara duyulan anlatısal ilgidir. Büyük fikirler çoğu zaman doğrudan tez olarak sunulmaz; eksantrik, kırılgan, sevilen, kızılan veya merak edilen karakterlerin hayatları üzerinden görünür hâle gelir.

Irmak'ın sinema ve televizyon geçmişi Bibliosfer sınıflandırmasında ayrı tutulmalı fakat edebî üretiminden koparılmamalıdır. Gözümden Deliler Taştı ve Ayrılış edebî eserlerdir; Çemberimde Gül Oya, Babam ve Oğlum, Issız Adam veya Yaratılan ise senaryo ve görsel anlatı alanına aittir. Buna rağmen yazarın tematik gelişimini anlamak için bu üretimler arasında karşılaştırmalı bağ kurulabilir.

Çağan Irmak'ın Bibliosfer'deki temel sınıflandırma alanları Türkçe öykü, edebî roman, aile anlatısı, masalsı ve fantastik kurgu, tarihsel atmosfer, Ege ve İstanbul anlatısı, hafıza, nostalji, yalnızlık, kardeşlik, aidiyet, kayıp, müzik ve sinema-edebiyat ilişkisidir. Eserlerini ayırt eden temel özellik, sıradan insanların gündelik hayatını geçmişin kültürel ayrıntıları, güçlü mekân duygusu, mizah ile hüznün yan yanalığı ve gerçeklikle masalsı olan arasında kurduğu geçirgen anlatı aracılığıyla hikâyeleştirmesidir.