Murtaza için dünyada her şeyin bir düzeni, herkesin yerine getirmesi gereken bir görevi vardır. İnsanlar yorulabilir, hastalanabilir, korkabilir ya da hata yapabilir; fakat görev hiçbir koşulda ihmal edilmemelidir. Çünkü ona göre insanı değerli kılan, kendisine verilen vazifeye kayıtsız şartsız bağlı kalmasıdır.
Balkanlardan Türkiye’ye göç eden Murtaza, mahallesinde bekçilik yaparken kendisini yalnızca sokakların güvenliğinden değil, çevresindeki herkesin davranışlarından sorumlu görür. Gece geç saatte eve dönenlerden penceresini açık bırakanlara, çocukların gürültüsünden komşuların gündelik alışkanlıklarına kadar her şeye karışır. Onun katı kuralları mahalleliyi bezdirirken Murtaza, bütün tepkilere rağmen doğru olanı yaptığına inanır.
Görevi bir fabrikada devam ettiğinde ise karşısına bambaşka bir dünya çıkar. Ağır koşullar altında çalışan, uykusuzluk ve yoksullukla mücadele eden işçiler için küçük bir anlayış bile büyük önem taşırken Murtaza, kuralların herkesten üstün olduğunu düşünür. İşçilerin yaşadığı güçlükleri görmek yerine disiplini korumaya, üstlerinin takdirini kazanmaya ve ailesine kadar uzanan görev anlayışını sürdürmeye çalışır. Ne var ki doğru bildiği yoldan ayrılmadıkça çevresindeki insanlardan ve hayatın kendisinden biraz daha uzaklaşır.
Orhan Kemal, Türk edebiyatının en unutulmaz karakterlerinden biri olan Murtaza’yı yalnızca gülünç ve inatçı bir adam olarak çizmez. Onun gururunu, geçmişine bağlılığını, kabul görme arzusunu ve otorite karşısındaki teslimiyetini de bütün çelişkileriyle gösterir. Murtaza’nın ciddiyeti okuru gülümsetirken, bu katılığın yol açtığı sonuçlar anlatıya giderek derinleşen bir hüzün kazandırır.
**Murtaza**, görev ile vicdan, disiplin ile merhamet, doğruluk ile insanlık arasındaki sınırları sorgulayan güçlü bir romandır. Orhan Kemal, kuralları insanlardan daha önemli gören bir adamın hikâyesinden hareketle yalnızca bireyi değil, itaati erdem sayan bütün bir düzeni gözler önüne serer. Çünkü insanı hesaba katmayan bir görev anlayışı, ne kadar doğru görünürse görünsün, sonunda adaletten uzaklaşabilir.
