Aoko Matsuda, Japonca adıyla 松田青子, romancı, öykücü, denemeci ve edebiyat çevirmenidir. 1979’da Japonya’nın Hyōgo bölgesinde doğdu. Çağdaş Japon toplumundaki toplumsal cinsiyet beklentilerini, çalışma hayatını, kadınlara yüklenen rolleri, aileyi, bedeni, anneliği ve gündelik dilin içinde saklanan eşitsizlikleri mizah, ironi, fantastik kurgu ve deneysel anlatım aracılığıyla ele alan yazarlardan biridir.

Doshisha Üniversitesi Edebiyat Fakültesi İngiliz Dili ve Edebiyatı Bölümünden mezun oldu. İngilizce edebiyatla kurduğu akademik ilişki ilerleyen yıllarda yalnızca kendi yazarlığında değil, edebiyat çevirmenliği çalışmalarında da belirleyici oldu.

Matsuda profesyonel edebiyat kariyerine 2013’te yayımlanan Stacking Kanō (スタッキング可能 / Stackable) ile başladı. Bir öykü ve kısa anlatı toplamı olan kitap, modern Japon toplumundaki çalışma hayatını, kişilerin birbirinin yerine geçirilebilir hâle gelmesini, kadınlara yönelik davranış kalıplarını ve gündelik hayatın görünüşte sıradan fakat rahatsız edici yönlerini ironik bir dille ele aldı.

Stacking Kanō aynı yıl Mişima Yukio Ödülü ile Noma Edebiyat Yeni Yazar Ödülüne aday gösterildi. Kitap ayrıca 2014’te düzenlenen dördüncü Twitter Edebiyat Ödülü’nün Japon edebiyatı bölümünde birinci seçildi.

İlk kitabındaki işyeri, dil ve toplumsal rol ilgisi Matsuda’nın sonraki eserlerinde farklı biçimlerde devam etti. İnsanların nasıl konuşmaları, davranmaları, çalışmaları, evlenmeleri veya kadın ve erkek olarak nasıl görünmeleri gerektiğine ilişkin sessiz kurallar onun kurmacasının sürekli sorguladığı alanlardan biri oldu.

2014’te ikinci kurmaca kitabı Eiko no Mori (英子の森) yayımlandı. Kitap farklı kadın karakterleri, gündelik dildeki tuhaflıkları, toplumsal beklentileri ve gerçeklikle hafifçe yer değiştiren dünyaları konu alan anlatıları bir araya getirdi.

Eiko no Mori ile Matsuda'nın gerçekçi görünen gündelik dünyanın içinde ansızın beliren fantastik veya absürt kırılmalara yönelik ilgisi daha görünür hâle geldi. Bu kırılmalar fantastik macera yaratmaktan çok günlük yaşamın zaten ne kadar garip kurallar üzerine kurulu olduğunu göstermek için kullanıldı.

Matsuda yalnızca kurmaca değil deneme alanında da düzenli üretim gerçekleştirdi. Yome yo, Saraba Urei Nashi, okuma ve kitap kültürüne ilişkin yazılarını bir araya getirirken 2016 tarihli Romantic Agenai gündelik hayat, popüler kültür, kadınlık ve toplumda normal kabul edilen davranışlar üzerine denemeler içerdi.

2016’da Wildflower no Mienai Ichinen (ワイルドフラワーの見えない一年) yayımlandı. Çok kısa anlatılar, deneysel metinler ve öykülerden oluşan kitap; kadınlara biçilen rollerden popüler kültüre, teknoloji ve tüketim alışkanlıklarından anlatılarda kadınların nasıl temsil edildiğine kadar geniş bir alanı ele aldı.

Bu kitaptaki Onna ga Shinu (女が死ぬ / The Woman Dies) adlı kısa metin, sinema ve kurmacada kadın karakterlerin erkek karakterlerin gelişimi, acısı veya intikam motivasyonu için kolaylıkla öldürülmesini ve şiddete maruz bırakılmasını hicveder.

The Woman Dies, Polly Barton çevirisiyle Granta’da İngilizce yayımlandı ve 2019’da Shirley Jackson Awardın kısa kurmaca kategorisinde finale kaldı.

Wildflower no Mienai Ichinen daha sonra gözden geçirilerek ve başlığı değiştirilerek 2021’de Onna ga Shinu adıyla yayımlandı. Bu baskıda elliden fazla kısa ve çok kısa anlatı bir araya getirildi.

Kitap 2025’te Polly Barton çevirisiyle İngilizcede de The Woman Dies adıyla yayımlandı. Böylece Matsuda’nın erken dönem kısa kurmacasındaki toplumsal cinsiyet, popüler kültür, dil ve gündelik ayrımcılık eleştirileri uluslararası okura daha geniş biçimde ulaştı.

Matsuda’nın en bilinen eserlerinden Obāchan-tachi no Iru Tokoro (おばちゃんたちのいるところ) 2016’da yayımlandı. Birbirine bağlanan öykülerden oluşan kitap, Japon halk anlatıları ve hayalet hikâyelerindeki kadın figürleri çağdaş dünyaya taşıdı.

Oiwa, Okiku, Yaoya Oshichi ve Japon halk anlatılarındaki başka kadın hayaletleri Matsuda’nın yorumunda yalnızca korku kaynağı değildir. Geleneksel anlatılarda kıskançlığı, öfkesi veya tutkusu nedeniyle korkutucu biçimde temsil edilen kadınlar, modern dünyada kendi iradeleriyle yaşayan aktif karakterlere dönüşür.

Kitapta hayaletler ve yaşayan insanlar aynı gündelik dünyada yan yana bulunur. Ruhlar temizlik yapabilir, çocuk bakabilir, çalışabilir, satış yapabilir veya başka insanların sorunlarına müdahale edebilir.

Matsuda böylece geleneksel kaidan ve halk hikâyelerini bütünüyle ortadan kaldırmadan onların bakış açısını değiştirir. Geçmişte korkulması gereken kadın figürü, çağdaş anlatıda başkalarına yardım eden veya kendi özgürlüğünü kazanan karakter hâline gelebilir.

Kitap 2019’da Japonya’da cep kitabı baskısına geçerken Japonca başlığının yanında Where the Wild Ladies Are İngilizce adı da kullanıldı.

Polly Barton’ın İngilizce çevirisi 2020’de yayımlandı. Kitap TIME tarafından 2020’nin öne çıkan kurmaca eserleri arasında gösterildi ve uluslararası eleştirmenlerin dikkatini çekti.

Where the Wild Ladies Are 2021’de World Fantasy Award for Best Collection ile Firecracker Award kazandı ve Ray Bradbury Prize for Science Fiction, Fantasy & Speculative Fiction için kısa listeye kaldı.

Eserin İtalyanca çevirisi de 2023’te Japon edebiyatının İtalya’da tanıtılmasını amaçlayan Japonya-İtalya Kotoba no Kakehashi Ödülüne değer görüldü.

Kitap Türkiye’de Vahşi Kadınlar adıyla 2023’te İthaki Yayınları tarafından yayımlandı. Japoncadan Türkçeye Nilay Çalşimşek çevirdi.

2017 tarihli Tokyo: Shirushi no Aru Fūkei, Matsuda’nın Tokyo sokaklarını posta damgaları ve kentteki küçük işaretler üzerinden dolaştığı deneme ve gezi yazılarından oluşur. Kent, burada büyük turistik yapılar yerine gündelik ayrıntılar aracılığıyla okunur.

2019’da yayımlanan Jajauma ni Sasetoite, popüler kültürden gündelik davranışlara, kadınlardan beklenen rollerden dildeki kalıplara kadar farklı konular üzerine yazılmış denemeleri bir araya getirdi.

Matsuda 2020’de ilk uzun romanı Jizoku Kanō na Tamashii no Riyō (持続可能な魂の利用 / The Sustainable Use of Our Souls)nu yayımladı.

Romanın merkezindeki Keiko, erkek egemen iş ortamında yaşadığı olayların ardından işini kaybeder. Daha sonra bir kadın idol grubuna ilgi duymaya başlar ve kendisini çevreleyen toplumun kadınları nasıl gördüğünü farklı bir açıdan değerlendirmeye başlar.

Romanda “ojisan” sözcüğü yalnızca orta yaşlı erkek anlamında kullanılmaz; ataerkil değerleri, erkek merkezli bakışı ve kadınların yaşamını denetleyen toplumsal sistemi temsil eden daha geniş bir kavrama dönüşür.

Romanın spekülatif bölümünde kız çocukları ve genç kadınlar belirli erkeklerin gözlerine görünmez hâle gelir. Bu fiziksel görünmezlik, kadınların sürekli gözlemlenme ve değerlendirilme baskısından kurtulabilecekleri alternatif bir toplumsal ihtimali gündeme getirir.

Jizoku Kanō na Tamashii no Riyō, Matsuda’nın kısa öykülerde ve denemelerde uzun süredir ele aldığı toplumsal cinsiyet meselelerini geniş hacimli bir roman yapısı içinde bir araya getirdi.

2021’de Otoko no Ko ni Naritakatta Onna no Ko ni Naritakatta Onna no Ko (男の子になりたかった女の子になりたかった女の子) adlı öykü kitabı yayımlandı.

On bir anlatıdan oluşan kitapta çocuklukta öğretilen kadınlık ve erkeklik kalıpları, beden, adet görmek, çalışma hayatı, annelik, aile, COVID-19 dönemi ve gündelik yaşamın insanları belirli rollere sıkıştıran tarafları ele alınır.

Matsuda fantastik ve absürt unsurları burada da gündelik sorunları görünür hâle getirmek için kullanır. Konuşan yiyecekler, alışılmadık nesneler veya gerçekliğin küçük ölçüde değişmesi, karakterlerin karşı karşıya kaldığı toplumsal sınırların başka açıdan görülmesine imkân verir.

Aynı yıl Jibun de Nazukeru (自分で名付ける) adlı deneme kitabını yayımladı. Matsuda bu kitapta hamilelik, doğum, annelik, evlilik, soyadı, emzirme, tek başına çocuk bakımı ve annelerden beklenen davranışları kendi deneyimi üzerinden değerlendirdi.

Kitabın temel düşüncelerinden biri, toplumun kişilerin deneyimlerini hazır kavramlarla tanımlaması yerine insanların yaşadıkları şeylere kendi adlarını verebilme hakkıdır. “Anne”, “aile” ve “annelik” gibi kavramların tek bir doğru yaşam biçimine indirgenmesine karşı çıkar.

Matsuda’nın çevirmenlik çalışmaları kendi yazarlığı kadar geniş bir alan oluşturur. Karen Russell’ın St. Lucy's Home for Girls Raised by Wolves ve Vampires in the Lemon Grove, Amelia Gray’in AM/PM, Jackie Fleming’in The Trouble with Women gibi eserlerini Japoncaya çevirdi.

Carmen Maria Machado’nun Her Body and Other Parties kitabının Japonca çevirisine de birden fazla çevirmenle birlikte katkıda bulundu. Fantastik, tekinsiz, deneysel ve feminist İngilizce kurmacayla kurduğu bu uzun süreli ilişki Matsuda’nın hem çevirmen hem yazar kimliğinin önemli parçalarından biridir.

2023’te Karen Russell’ın Orange World and Other Stories kitabının Japonca çevirisini yayımladı. Çeviri çalışmaları sayesinde çağdaş İngilizce kısa kurmacanın farklı anlatım biçimlerini Japon okurla buluşturmayı sürdürdü.

2024’te O-Satō Hitosaji de (お砂糖ひとさじで) adlı deneme kitabı yayımlandı. Kitap giyim, çay, yemek, okuma, kırtasiye, oyuncaklar ve gündelik yaşamda küçük sevinç yaratan nesneler üzerinden kişinin kendi yaşam alanını nasıl kurduğuna odaklandı.

Matsuda’nın denemelerindeki toplumsal eleştiri yalnızca büyük siyasal veya kurumsal meselelerde ortaya çıkmaz. Bir mağazada, toplu taşımada, ebeveynlik sırasında veya gündelik bir konuşmada kullanılan tek bir söz bile eşitsizliğin nasıl normalleştirildiğini incelemek için başlangıç noktası olabilir.

2025’te Kanojotachi ni Mamorarete Kita (彼女たちに守られてきた) yayımlandı. Kitap 2015 ile 2024 arasında yazılmış denemeleri bir araya getirir.

Çocuk edebiyatı, manga, kadın yazar ve karakterler, yemek, aile anıları ve gündelik hayattaki küçük rahatsızlıklar üzerinden Matsuda’nın kendisini yaşama bağlayan kitapları, kadınları ve kültürel deneyimleri ele alır.

Matsuda’nın yazarlığının önemli özelliklerinden biri mizah ile toplumsal eleştiriyi birbirinden ayırmamasıdır. Ataerkillik, kadınlara yönelik şiddet veya kurumsal eşitsizlik gibi ağır meseleler çoğu zaman kuru mizah, tekrar, kelime oyunu ve absürt durumlarla birlikte anlatılır.

Fantastik unsur da benzer işleve sahiptir. Hayaletlerin işe girmesi, kadınların görünmez olması veya gündelik nesnelerin konuşması gerçeklikten kaçmak için değil, gerçek dünyadaki kabul edilmiş düzenin ne kadar garip olabileceğini göstermek için kullanılır.

Yazarın çeviri, öykü, roman ve deneme çalışmaları birbirlerinden ayrı alanlar olarak ilerlese de hepsinde dilin insanları nasıl sınıflandırdığına ve belirli davranışları nasıl normalleştirdiğine yönelik güçlü bir dikkat görülür.

Aoko Matsuda çağdaş Japon edebiyatında toplumsal cinsiyet ve feminist meseleleri doğrudan ele alırken bunları yalnızca gerçekçi toplumsal romanla sınırlamayan; halk anlatısı, hayalet hikâyesi, spekülatif kurgu, deneysel kısa anlatı, mizah ve denemeyi birlikte kullanan özgün yazarlardan biridir.

#AokoMatsuda #JaponEdebiyatı #FantastikKurgu #Öykü #FeministEdebiyat #ToplumsalCinsiyet #KadınEdebiyatı #WhereTheWildLadiesAre #Stackable #TheWomanDies #SpekülatifKurgu #Çeviri