Sohrab Sepehri, 6 Ekim 1928’de İran’ın Kum kentinde doğdu. Babası Esedullah Sepehri, annesi Mahcebin Sepehri’ydi. Ailesi doğumundan kısa süre sonra önce Golpayegan ve Hansar’a, ardından Kâşân’a yerleşti. Sepehri’nin çocukluğu ve şiirsel kimliği büyük ölçüde Kâşân’ın bahçeleri, çöl çevresi, kerpiç evleri ve geleneksel hayatı içinde biçimlendi.

Babası resim, hat ve müzikle ilgileniyor; târ yapıp çalıyordu. Aile evinin geniş bahçesi, ağaçları, su yolları ve kuşları Sepehri’nin erken yaşlardan itibaren doğayı dikkatle gözlemlemesini sağladı. Bu çevre, daha sonraki şiirlerinde ve resimlerinde tekrar eden bahçe, ağaç, su, gölge, çöl ve sessizlik imgelerinin temel kaynaklarından biri oldu.

1933-1940 yılları arasında Kâşân’daki Hayyam İlkokuluna devam etti. Resim yapmaya küçük yaşta başladı ve ilk şiirini yaklaşık on yaşındayken yazdı. 1940 yılında kısa süre Kâşân Dokuma Fabrikasında çalıştı; aynı yıl Tarım Bakanlığının çekirge istilasıyla mücadele çalışmalarında geçici görev aldı.

1940-1943 yılları arasında Kâşân’daki Pehlevî Lisesinde öğrenim gördü. Resim çalışmalarını sürdürdü ve kısa süre santur eğitimi aldı. 1943 yılında öğretmenlik eğitimi görmek üzere Tahran’a giderek Öğretmen Okuluna kaydoldu.

1945 yılında mezun olduktan sonra Kâşân Eğitim Dairesinde çalışmaya başladı. Bu dönemde şair Müşfik Kâşânî ile tanıştı; aruz, klasik şiir ve Fars şiir geleneği üzerine bilgisini geliştirdi. Sâib-i Tebrizî ve Bîdil-i Dihlevî’nin şiirlerini incelemesi, yoğun ve alışılmamış imgeler kurma biçimini etkiledi.

İlk şiir kitabı Çimenin Kıyısında ya da Aşkın Dinlenme Yeri, 1947 yılında yayımlandı. Mesnevi biçimindeki eser, klasik ölçü ve geleneksel aşk imgeleri taşıyordu. Sepehri sonraki yıllarda bu ilk dönem şiirlerini olgunluk dönemi külliyatına dâhil etmedi.

1948 yılında şair ve ressam Menuçehr Şeybânî ile tanışması sanat yaşamında belirleyici bir dönüm noktası oldu. Şeybânî aracılığıyla Nîmâ Yûşic’in yenilikçi şiiri ve Vincent van Gogh başta olmak üzere modern ressamların eserleriyle daha yakından ilgilendi. Kâşân’daki görevinden ayrılarak Tahran Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesine girdi.

Renklerin Ölümü 1951 yılında yayımlandı. Nîmâ şiirinin etkilerini taşıyan kitapta karanlık, gece, sessizlik, yalnızlık ve ölüm çevresinde gelişen bir şiir dünyası kurdu. Resim sanatına ait renk, çizgi, gölge ve yüzey kavramları şiir dilinin temel unsurları arasında yer aldı.

Düşlerin Yaşamı 1953 yılında yayımlandı. Serbest şiirlerden oluşan kitapta dış dünyanın betimlenmesinden çok bilinç, rüya, yalnızlık ve içsel yolculuk üzerinde durdu. Gerçeküstü sahneler ve beklenmedik kelime ilişkileri, Sepehri’nin kendine özgü şiir dilinin oluşmaya başladığını gösterdi.

Sepehri, 1953 yılında Tahran Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesinden resim alanında üstün başarıyla mezun oldu. 1954 yılında Tahran’da ilk kişisel resim sergisini açtı. Şairliği ile ressamlığı, birbirinden ayrı iki uğraş olmaktan çok aynı görme ve anlamlandırma biçiminin farklı ifadeleri hâline geldi.

1957 yılında Paris’e giderek École nationale supérieure des Beaux-Arts’ta taş baskı teknikleri üzerine çalıştı. Fransa, Almanya, Avusturya ve İtalya’daki müzeleri ve sanat çevrelerini inceledi. 1959 yılında Birinci Tahran Bienali’nde resimleriyle ödül aldı; bazı eserleri Venedik Bienali’nde sergilenmek üzere seçildi.

1960 yılında Japonya’ya gitti. Japonca öğrendi ve sanatçı Un’ichi Hiratsuka’nın yanında ahşap baskı teknikleri üzerine çalıştı. Japon estetiği, Zen düşüncesi, boşluk anlayışı ve doğaya doğrudan yönelen gözlem biçimi hem şiirini hem resmini etkiledi. Dönüş yolunda Hindistan ve Pakistan’ı ziyaret ederek Budist ve Hindu sanat geleneklerini inceledi.

Güneşin Enkazı ve Hüznün Doğusu 1961 yılında yayımlandı. Bu eserlerde rüya merkezli erken dönem söyleyişi, doğa ve mistik tecrübe çevresinde gelişen yeni bir şiir anlayışına dönüştü. Doğu düşüncesi, tasavvuf, Budizm ve Taoizm’den gelen kavramlar, doğrudan öğretici bir anlatım yerine imgeler ve duyusal ayrıntılar aracılığıyla şiire taşındı.

1962 yılında Tarım Bakanlığındaki görevinden ayrılarak yaşamını resim ve şiir çalışmalarına ayırdı. Tahran, Paris, Yeni Delhi, Benares, Londra, New York ve farklı şehirlerde sergilere katıldı. Yolculukları, şiirindeki coğrafi ve kültürel alanı genişletirken doğayla insan arasındaki ilişkiyi ortak ve evrensel bir deneyim olarak ele almasını sağladı.

Suyun Ayak Sesi 1965 yılında yayımlandı. Tek bir uzun şiirden oluşan eser, şairin çocukluk çevresinden, Kâşân’dan, yolculuklarından ve tabiat gözlemlerinden hareketle insanın dünyadaki yerini araştırır. Su; hayatın, hareketin, arınmanın ve varlıklar arasındaki sürekliliğin temel simgesi hâline gelir.

Yolcu 1966 yılında yayımlandı. Uzun şiir biçimindeki eserde yolculuk, yalnızca farklı ülke ve şehirlerin görülmesi değil, alışkanlıkların oluşturduğu bakıştan uzaklaşma çabasıdır. Dış dünyadaki hareket ile insanın kendi bilincindeki arayış aynı şiirsel yapı içinde birleşir.

Yeşil Hacim 1967 yılında yayımlandı. Sepehri’nin olgunluk döneminin temel eserlerinden biri olan kitapta ağaç, su, ışık, taş, çiçek, kuş, pencere ve bahçe gibi gündelik varlıklar yoğun bir şiirsel anlam kazanır. Şair, insanın tabiatı adlandırmak ve yönetmek yerine onunla doğrudan ilişki kurmasını öne çıkarır.

Ressam olarak özellikle ağaç gövdeleri, orman parçaları, çöl görünümleri, kerpiç yapılar ve sade natürmortlar üzerinde çalıştı. Resimlerinde ayrıntıları azaltan düzen, geniş boşluklar, ölçülü renkler ve doğrudan fırça kullanımı belirginleşti. Zen estetiğinin sadelik ve boşluk anlayışı, tablolarının yanı sıra şiirlerindeki sözcük ekonomisinde de karşılık buldu.

1970-1971 yıllarında Amerika Birleşik Devletleri’nde bulundu ve New York çevresinde sergilere katıldı. Daha sonra Paris, Yunanistan, Mısır ve farklı Avrupa ülkelerine yolculuklar yaptı. Bu yıllarda şiir yayımlamaktan çok resim çalışmalarına yoğunlaştı.

1970’lerin sonunda yayımlanan Sekiz Kitap, Renklerin Ölümü’nden başlayarak yedi şiir kitabını ve yeni şiirlerden oluşan Biz Hiç, Biz Bakış bölümünü bir araya getirdi. Sepehri’nin erken modernist arayışlarından soyut ve yoğun son dönem şiirlerine uzanan gelişimini bütünlüklü biçimde gösteren temel külliyatı oldu.

Sekiz Kitap’ta ışık ve karanlık, varlık ve yokluk, renk ve renksizlik, hareket ve sessizlik, yalnızlık ve bütünlük gibi karşıtlıklar birlikte işlenir. Şairin doğayı yalnızca betimlenen bir manzara olarak değil, insanın kendisini ve varoluşu yeniden algılayabildiği canlı bir ilişki alanı olarak gördüğü anlaşılır.

Türkçede Bütün Şiirleri adıyla yayımlanan çalışma, Sekiz Kitap külliyatının Türkçe aktarımıdır. İsmail Söylemez tarafından çevrilen ve 2022 yılında yayımlanan baskı, Sepehri’nin farklı dönemlerde kaleme aldığı şiirleri kronolojik gelişimi içinde bir araya getirir.

Ölümünden sonra yayımlanan Mavi Oda, çocukluk hatıraları, sanat anlayışı ve Doğu ile Batı resmi üzerine düşüncelerini içeren özyaşamöyküsel metinlerden oluşur. Eser, şiirlerindeki bahçe, oda, ışık, çocukluk ve resim imgelerinin yaşamındaki karşılıklarını gösterir.

1979 yılında lösemi teşhisi konuldu. Tedavi amacıyla Londra’ya gittikten sonra İran’a döndü. 21 Nisan 1980 tarihinde Tahran’daki Pars Hastanesinde öldü ve ertesi gün Kâşân yakınlarındaki Meşhed-i Erdehal’de bulunan Sultan Ali bin Muhammed Bâkır Türbesi’nin avlusuna defnedildi.

Sohrab Sepehri, modern Fars şiirinin serbest nazım, görsel imge, doğa duyarlılığı ve mistik düşünceyi birleştiren başlıca temsilcilerinden biri oldu. Şiir ve resimlerinde insanı tabiatın dışında ve üzerinde konumlandırmayan yaklaşımı, İran edebiyatı ve modern İran sanatı üzerinde kalıcı bir etki oluşturdu.

#İranlıŞair #ModernFarsŞiiri #NimaŞiiri #RessamŞair #DoğaŞiiri #Tasavvuf #Zen #SerbestŞiir #SimgeselAnlatım #SekizKitap #BütünŞiirleri #ModernİranSanatı