Semavi Eyice, 1922 yılında İstanbul’un Kadıköy ilçesinde doğdu. Ailesi Amasra kökenliydi. Babası deniz subayı Mehmet Kâmil Bey, annesi Hatice Hanım’dı. Çocukluk yıllarından itibaren İstanbul’un tarihî eserlerine, eski yapılara ve şehrin geçmişine ilgi duydu. İlk ve orta öğrenimini Kadıköy’deki Saint Louis ve Saint Joseph Fransız okullarında sürdürdü. 1943 yılında Galatasaray Lisesi’nden mezun oldu.

Arkeoloji ve sanat tarihi alanında öğrenim görmek üzere İkinci Dünya Savaşı yıllarında Avrupa’ya gitti. Viyana Üniversitesi ve Berlin Üniversitesinde arkeoloji, sanat tarihi ve Bizans sanatı derslerini takip etti. Savaşın son döneminde Almanya’dan ayrılarak Türkiye’ye döndü ve öğrenimini İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesinde sürdürdü.

1948 yılında Ernst Diez’in danışmanlığında hazırladığı İstanbul Minareleri başlıklı lisans teziyle İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesinden mezun oldu. Aynı yıl fakültenin Sanat Tarihi Kürsüsü’nde asistan olarak akademik çalışmalarına başladı. Türk ve İslâm sanatı alanında Ernst Diez, Bizans sanatı alanında Philipp Schweinfurth, arkeoloji alanında ise Arif Müfid Mansel ile çalıştı.

1950 ile 1953 yılları arasında Arif Müfid Mansel başkanlığında yürütülen Side kazılarına katıldı. Side’nin Bizans Dönemine Ait Yapıları üzerine hazırladığı teziyle 1952 yılında doktorasını tamamladı. Alan araştırmaları sırasında kiliseleri, şapelleri, mezar yapılarını, surları ve diğer mimari kalıntıları yerinde inceleyerek ölçü, plan, fotoğraf ve tarihsel kaynaklara dayanan bir çalışma yöntemi geliştirdi.

İstanbul’da Son Devir Bizans Mimarisi başlıklı çalışmasıyla 1955 yılında doçent oldu. İlk Osmanlı Devrinin Dinî-İçtimaî Bir Müessesesi: Zâviyeler üzerine hazırladığı çalışmayla 1964 yılında profesör unvanını aldı. Bizans sanatıyla başladığı akademik üretimini Osmanlı ve Türk sanatı, erken Osmanlı mimarisi, şehir tarihi, seyahatnameler ve kültürel miras alanlarına genişletti.

İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesinde Bizans sanatı, Türk sanatı ve sanat tarihi dersleri verdi. Arkeoloji ve Sanat Tarihi Bölümünün kuruluş ve gelişme sürecinde görev aldı; bölüm başkanlığı yaptı. Çok sayıda öğrenci, araştırmacı ve sanat tarihçisinin yetişmesine katkıda bulundu. 1990 yılında İstanbul Üniversitesindeki görevinden emekli oldu ve bilimsel çalışmalarını sürdürdü.

Türkiye’nin farklı bölgelerinde yüzey araştırmaları gerçekleştirdi. İstanbul, İznik, Side, Amasra, Karaman, Binbirkilise, Trakya, Balkanlar ve Anadolu’nun çeşitli yerlerindeki Bizans, Osmanlı ve Türk dönemi yapılarını inceledi. Araştırmalarında mimari eserlerin plan özelliklerini, yapım tekniklerini, kitabelerini, geçirdikleri değişimleri ve çevreleriyle kurdukları ilişkileri birlikte ele aldı.

İlk bilimsel çalışmalarından biri İznik’teki bir Bizans kilisesi üzerineydi. İznik’e yönelik araştırmalarını ilerleyen yıllarda sürdürerek şehrin tarihini, surlarını, kiliselerini, camilerini, türbelerini ve diğer tarihî yapılarını inceledi. İznik Tarihçesi ve Eski Eserleri adlı çalışması, şehrin Bizans ve Türk dönemlerini ortak bir tarihsel çerçevede ele aldı.

Istanbul: Petit Guide à Travers les Monuments Byzantins et Turcs, İstanbul’daki Bizans ve Türk eserlerini tanıtan Fransızca bir şehir ve sanat tarihi rehberidir. Kitapta kiliseler, camiler, saraylar, surlar, su yapıları, mezarlar ve diğer tarihî eserler kısa bilgiler, planlar ve topografik açıklamalarla ele alınır. Eser, İstanbul’un farklı medeniyetlere ait mimari mirasını birlikte değerlendiren erken çalışmalarındandır.

Son Devir Bizans Mimarisi: İstanbul’da Palaiologoslar Devri, İstanbul’un Latin işgalinden fethine kadar uzanan son Bizans dönemindeki mimari üretimi inceler. Kilise ve manastır yapıları, plan şemaları, cephe düzenleri, tuğla işçiliği, süsleme özellikleri ve yapıların geçirdiği değişimler karşılaştırmalı biçimde ele alınır. Çalışma, geç Bizans mimarisinin sınıflandırılması ve İstanbul’daki örneklerinin tanımlanması bakımından temel eserleri arasındadır.

Küçük Amasra Tarihi ve Eski Eserleri Kılavuzu, Amasra’nın antik dönemden Osmanlı dönemine uzanan tarihini ve mimari mirasını konu edinir. Surlar, kiliseler, camiler, köprüler, mezarlar ve şehir dokusu tarihsel kaynaklar ile yerinde yapılan incelemeler üzerinden açıklanır. Aile kökeninin bulunduğu Amasra, Semavi Eyice’nin uzun yıllar araştırdığı başlıca tarihî şehirlerden biri oldu.

Galata ve Kulesi, Galata bölgesinin tarihsel gelişimini ve Galata Kulesi’nin mimari özelliklerini inceler. Ceneviz yerleşimi, surlar, kuleler, kiliseler, ticaret yapıları ve Osmanlı dönemindeki değişimler kitabın temel konuları arasındadır. Galata’nın İstanbul içindeki ayrıcalıklı tarihsel yapısı, farklı dönemlere ait yazılı ve görsel kaynaklarla birlikte ele alınır.

Karadağ, Binbirkilise ve Karaman Çevresinde Arkeolojik İncelemeler, Orta Anadolu’daki erken Hristiyanlık ve Bizans dönemi yerleşimlerine odaklanır. Kiliseler, manastırlar, mezar yapıları, konut kalıntıları ve diğer mimari unsurlar plan, çizim ve fotoğraflarla belgelenir. Çalışma, Anadolu’nun kırsal Bizans mimarisinin tanınmasına ve daha önce kaydedilmemiş eserlerin bilimsel literatüre girmesine katkı sağladı.

Malazgirt Savaşını Kaybeden IV. Romanos Diogenes, Bizans İmparatoru IV. Romanos’un yaşamını, iktidar dönemini ve Malazgirt Savaşı sonrasındaki gelişmeleri ele alır. Bizans tarih kaynakları üzerinden imparatorun askerî faaliyetleri, siyasal mücadeleleri, tahttan indirilmesi ve ölümü incelenir. Eser, sanat tarihinin yanında Bizans siyasal tarihine uzanan çalışmalarından biridir.

Bizans Devrinde Boğaziçi, Boğaziçi’nin Bizans dönemindeki yerleşimlerini, saraylarını, kiliselerini, manastırlarını, limanlarını, savunma yapılarını ve kutsal mekânlarını inceler. Avrupa ve Anadolu yakasındaki tarihî noktalar yazılı kaynaklar, eski haritalar, gravürler, mimari kalıntılar ve topografik gözlemler aracılığıyla ele alınır. Boğaziçi’nin yalnızca doğal bir su yolu değil, Bizans başkentinin dinî, askerî ve gündelik hayatına bağlı bir yerleşim alanı olduğu gösterilir.

Tarih İçinde İstanbul ve Şehrin Gelişmesi ile Tarih Boyunca İstanbul, şehrin kuruluşundan modern döneme kadar geçirdiği fiziksel ve kültürel dönüşümleri inceler. Surlar, yollar, meydanlar, limanlar, dinî yapılar, saraylar, su tesisleri ve yerleşim bölgeleri İstanbul’un tarihsel topografyası içinde değerlendirilir. Bizans ve Osmanlı dönemleri birbirini izleyen şehir katmanları olarak ele alınır.

Ayasofya üzerine hazırladığı çalışmalar, yapının mimarisi, tarihsel gelişimi, mozaikleri, ek yapıları ve farklı dönemlerdeki kullanımları üzerinde yoğunlaşır. Ayasofya’nın Bizans kilisesinden Osmanlı camisine ve müzeye uzanan tarihsel süreci, mimari değişiklikler ve koruma çalışmalarıyla birlikte incelenir. Thomas Whittemore ve mozaiklerin ortaya çıkarılması üzerine yazdığı çalışmalar da Ayasofya araştırmalarının bir bölümünü oluşturur.

Topkapı Sarayı, sarayın tarihini, mimari düzenini, avlularını, köşklerini, yönetim ve yaşam alanlarını görsel malzemeler eşliğinde ele alır. Osmanlı saray teşkilatı ile mimari mekânlar arasındaki ilişki, yapıların dönemler içinde geçirdiği eklemeler ve değişikliklerle birlikte açıklanır.

Atatürk ve Pietro Canonica, İtalyan heykeltıraş Pietro Canonica’nın Türkiye’de gerçekleştirdiği çalışmalar ile Atatürk anıtlarını konu edinir. Canonica’nın seyahat notları, hatıraları ve Türkiye’de yaptığı heykeller üzerinden erken Cumhuriyet döneminin anıt sanatı incelenir. Eser, heykel tarihi, sanatçı biyografisi ve Cumhuriyet dönemi sanat politikaları arasında bağlantı kurar.

İstanbul: City of Domes, İstanbul’un Bizans ve Osmanlı mimari mirasını kubbeli yapılar çevresinde tanıtır. Ayasofya, camiler, kiliseler, hamamlar ve diğer anıtsal eserler fotoğraflar ve sanat tarihi açıklamalarıyla birlikte ele alınır. Kubbe, İstanbul siluetinin ve şehir mimarisinin temel öğelerinden biri olarak işlenir.

Kariye Mosque: Church of Chora Monastery, Kariye’nin tarihini, mimari düzenini, mozaiklerini ve fresklerini inceler. Manastır kilisesinin Bizans dönemindeki gelişimi, Osmanlı döneminde camiye çevrilmesi ve sanat eserlerinin korunması yapının tarihsel bütünlüğü içinde aktarılır. Figürlü sahneler, dinî anlatılar ve mekân düzeni arasındaki bağlantılar açıklanır.

Eski İstanbul’dan Notlar, İstanbul’un semtleri, tarihî yapıları, kaybolmuş eserleri, mezarlıkları, mesire yerleri ve gündelik hayatına ilişkin yazıları bir araya getirir. Şehrin zaman içinde ortadan kalkmış veya değişmiş kültür varlıkları belge, fotoğraf, gravür ve kişisel gözlemler aracılığıyla anlatılır. İstanbul’un mimari mirası ile toplumsal hafızası aynı inceleme alanında buluşur.

Yabancıların Gözüyle Bizans İstanbul’u, fetihten sonra İstanbul’a gelen Batılı seyyah, diplomat, sanatçı ve araştırmacıların Bizans eserlerine ilişkin gözlem ve kayıtlarını inceler. Seyahatnamelerde yer alan kiliseler, saray kalıntıları, surlar, sütunlar, su yapıları ve diğer eski eserler, yazarların yaşadıkları dönem ve sahip oldukları bilgi düzeyiyle birlikte değerlendirilir.

Yabancı seyyahların bazı yapıları yanlış tanımlamaları, antik ve Bizans eserlerini birbirine karıştırmaları veya dönemlerinin kabullerine göre yorumlamaları kitabın inceleme alanları arasındadır. Seyahatnamelerdeki metinler, gravürler ve tasvirler günümüze ulaşmayan ya da büyük ölçüde değişen yapıların geçmiş durumları hakkında bilgi sağlayan tarihsel belgeler olarak kullanılır.

Eserde İstanbul’a gelen Pierre Gilles, Gyllius adıyla tanınan araştırmacılar, elçilik heyetleri, gezginler, ressamlar ve bilim insanlarının kayıtları üzerinden şehrin Bizans mirasına yönelik Avrupa ilgisinin gelişimi izlenir. İstanbul’un fetihten sonraki yüzyıllarda nasıl algılandığı, hangi yapıların dikkat çektiği ve Bizans araştırmalarının hangi kaynaklardan beslendiği ortaya konur.

Mimar Sinan’ın Gurbette Kiliseye Çevrilen Eseri Bosnalı Sofu Mehmed Paşa Camii, Balkanlar’daki bir Osmanlı eserinin tarihini ve geçirdiği işlev değişikliğini konu edinir. Yapının mimari özellikleri, Mimar Sinan dönemi Osmanlı mimarisi içindeki yeri ve daha sonra kiliseye çevrilmesi tarihsel belgelerle birlikte ele alınır.

Bir Zamanlar Kâğıthane, İstanbul’un önemli mesire ve eğlence alanlarından Kâğıthane’nin tarihini inceler. Kâğıthane deresi, Sadâbâd sarayları, köşkler, çeşmeler, mesire kültürü, sanayi yapıları ve bölgenin zaman içindeki dönüşümü görsel ve yazılı kaynaklarla aktarılır. Çalışma, şehir tarihi ile gündelik hayat tarihini bir araya getirir.

Semavi Eyice, İstanbul’un mahalle ve semtleri, tarihî yolları, su yapıları, mezarlıkları, camileri, mescitleri, kiliseleri, manastırları, sarayları ve savunma yapıları üzerine yüzlerce makale yazdı. Araştırmalarında yalnızca ayakta kalan anıtları değil, yıkılmış veya izi kaybolmuş eserleri de eski fotoğraf, harita, gravür, arşiv belgesi ve seyahatnameler aracılığıyla inceledi.

Balkan ülkelerindeki Osmanlı dönemi eserleri üzerine araştırmalar yaptı. Bulgaristan, Yunanistan, Yugoslavya ve Arnavutluk sınırları içinde kalan cami, türbe, köprü, han, hamam ve diğer Türk yapılarını belgeledi. Osmanlı coğrafyasındaki mimari mirası siyasal sınırların dışında, tarihsel ve kültürel bir bütünlük içinde ele aldı.

Anadolu’daki Karamanlıca kitabeler üzerine yaptığı araştırmalarda Grek harfleriyle yazılmış Türkçe mezar ve yapı kitabelerini inceledi. Bu kitabeleri dil, alfabe, toplum, din ve sanat tarihi bakımından değerlendirdi. Çalışmaları, Anadolu’daki Ortodoks Türk topluluklarının kültürel izlerinin belgelenmesine katkı sağladı.

İstanbul’a ve Osmanlı coğrafyasına gelen yabancı seyyahlar, ressamlar, mimarlar, elçiler ve bilim insanları üzerine biyografik ve bibliyografik çalışmalar hazırladı. Joseph von Hammer-Purgstall, Antoine-Ignace Melling, Pietro Canonica, Thomas Whittemore ve Alfons Maria Schneider gibi kişilerin eserlerini ve Türkiye’yle ilişkilerini inceledi.

Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi’nin kuruluş sürecinden itibaren ilim ve inceleme kurullarında görev aldı. İslâm sanatları ve mimari alanlarının madde planlarının hazırlanmasına katkıda bulundu. Ansiklopedi için camiler, külliyeler, medreseler, şehirler, sanatçılar, mimarlar ve tarihî yapılar üzerine yüzlerce madde yazdı.

Türk Tarih Kurumu, Alman Arkeoloji Enstitüsü, Fransız Arkeoloji Enstitüsü, Belçika Kraliyet Akademisi ve çeşitli ulusal ve uluslararası bilim kuruluşlarının çalışmalarında yer aldı. Bizans araştırmaları, Türk sanatı, mimarlık tarihi ve anıtların korunması konularında kongre, sempozyum ve konferanslara katıldı.

Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu ile İstanbul’un tarihî eserlerinin korunmasına yönelik kurullarda görev yaptı. Tarihî yapıların onarımı, korunması, yeniden işlevlendirilmesi ve çevreleriyle birlikte değerlendirilmesi konularında raporlar hazırladı. İstanbul’daki imar faaliyetleri sırasında kaybolma tehlikesi yaşayan eserleri belgeledi.

Fransız hükümeti tarafından Légion d’honneur nişanına değer görüldü. 2011 yılında Cumhurbaşkanlığı Kültür ve Sanat Büyük Ödülü’nü aldı. Sanat tarihi, İstanbul araştırmaları ve kültür mirasının korunmasına yönelik çalışmaları nedeniyle farklı kurumlar tarafından onur ve hizmet ödülleriyle ödüllendirildi.

Uzun yıllar boyunca oluşturduğu kütüphanesinde Bizans, Osmanlı, İstanbul, arkeoloji, sanat tarihi, seyahatnameler ve mimarlık üzerine nadir kitaplar, süreli yayınlar ve ayrı basımlar topladı. Kütüphanesi İstanbul Araştırmaları Enstitüsüne devredilerek araştırmacıların kullanımına açıldı.

Semavi Eyice’nin bilimsel çalışmalarında yapıların yerinde incelenmesi, tarihsel kaynakların karşılaştırılması ve görsel belgelerin kullanılması temel yöntemlerdir. Mimari eserleri yalnızca biçim ve üslup özellikleriyle değil, şehir dokusu, tarihsel işlev, dönüşüm, koruma durumu ve kültürel çevreleriyle birlikte ele aldı.

Bizans sanatının Türkiye’de bağımsız bir akademik araştırma alanına dönüşmesinde öncü bir rol üstlendi. Bizans mirasını Anadolu ve İstanbul tarihinin bir parçası olarak incelerken Türk ve Osmanlı sanatını da aynı coğrafyanın süreklilik gösteren kültür katmanları içinde değerlendirdi.

Semavi Eyice, 28 Mayıs 2018’de İstanbul’da öldü ve Fatih Camii haziresine defnedildi. Bizans sanatı, Türk ve Osmanlı mimarisi, İstanbul tarihi, şehir topografyası, seyahatnameler ve kültürel miras alanlarında bıraktığı eserlerle Türk sanat tarihi araştırmalarının kurucu isimleri arasında yer aldı.

#TürkSanatTarihçisi #Bizantolog #Akademisyen #BizansSanatı #TürkSanatı #OsmanlıMimarisi #İstanbulTarihi #MimarlıkTarihi #Arkeoloji #ŞehirTarihi #KültürelMiras #Seyahatnameler