Selim Nüzhet Gerçek, 1891 yılında İstanbul’un Rumelihisarı semtinde doğdu. Babası, II. Abdülhamid döneminde Hazîne-i Evrâk, İnsâniyet ve Cerîde adlı süreli yayınları çıkaran Mahmud Celâleddin Bey, annesi Tepedelenli Ali Paşa’nın torunlarından Emine Neyyir Hanım’dı. Türk romanının önemli yazarlarından Abdülhak Şinasi Hisar’ın kardeşiydi.

İlköğrenimine Rumelihisarı’ndaki Gaziosmanpaşa İbtidâî Mektebi’nde başladı. Daha sonra Galatasaray Mekteb-i Sultânîsi’ne girdi ve okulun Türkçe bölümünden 1910 yılında mezun oldu. Yükseköğrenim için İsviçre’ye giderek Cenevre Üniversitesi Edebiyat Fakültesinde öğrenim gördü ve 1914 yılında mezun oldu.

Birinci Dünya Savaşı’nın başlaması nedeniyle Türkiye’ye dönemedi ve 1921 yılına kadar İsviçre’de kaldı. Cenevre, Lozan ve Neuchâtel’de bulunduğu yıllarda Avrupa ülkelerinden sınır dışı edilen Türk ailelerin ve öğrencilerin sorunlarıyla ilgilendi. Aynı dönemde Avrupa’nın edebiyat ve tiyatro çevrelerini izledi; sahne sanatları, tiyatro tarihi ve oyun metinleri üzerine bilgi ve malzeme topladı.

Türkiye’ye döndükten sonra Celâl Nuri İleri’nin çıkardığı Yarın dergisi ile İleri gazetesinde çalıştı. Bu yayınlarda çevirileri, tiyatro yazıları, kitap değerlendirmeleri ve kültür incelemeleri yayımlandı. İleri gazetesinde kâtiplik ve çevirmenlik görevlerinde de bulundu.

1923 yılında kısa bir süre Dârülbedâyi’de çalıştı ve tarihî oyunların sahnelenmesiyle ilgilendi. Tiyatroya yönelik ilgisini sahne uygulaması, oyun çevirisi, uyarlama, eleştiri ve tiyatro tarihi çalışmalarını kapsayan geniş bir alanda sürdürdü. Modern tiyatronun yanında meddah, Karagöz ve orta oyunu gibi geleneksel gösteri biçimlerini de araştırdı.

Cumhuriyet’in ilanından sonra gazetecilikten ayrılarak Robert College’da Türkçe ve tarih öğretmenliği yaptı. Yaklaşık on yıl süren öğretmenliği sırasında matbaacılık, gazetecilik, bibliyografya, tiyatro ve kültür tarihi alanlarındaki çalışmalarına devam etti.

1933 yılında Cumhuriyet’in onuncu yıl dönümü dolayısıyla Ankara’da düzenlenmesi planlanan yayın sergisinin hazırlanmasıyla görevlendirildi. Bu çalışma kapsamında yeni harflerin kabulünden sonraki beş yıl içinde yayımlanan kitapların bibliyografyasını hazırladı. 1934 yılında kurulan Basma Yazı ve Resimleri Derleme Müdürlüğü’nün başına getirildi ve bu görevi ölümüne kadar sürdürdü.

Basma Yazı ve Resimleri Derleme Müdürlüğü döneminde Türkiye’de yayımlanan kitap, gazete, dergi, harita, afiş ve benzeri basılı malzemelerin derlenmesi ve kayıt altına alınması için çalıştı. Küçük bir kadroyla başladığı müdürlüğün düzenli çalışan bir kültür ve bibliyografya kurumuna dönüşmesinde belirleyici rol üstlendi. Türkiye Bibliyografyası’nın düzenli biçimde hazırlanması ve yayımlanması bu çalışmaların temel sonuçlarından biri oldu.

Kitap toplamaya çocukluk yıllarında başladı. İlk kitaplığını bir yangında kaybettikten sonra 1912 yılında Cenevre’de yeniden kitap, dergi, gazete ve basılı belge toplamaya yöneldi. Oluşturduğu koleksiyon, matbuat, gazetecilik, tiyatro ve bibliyografya araştırmalarının temel kaynaklarından birini meydana getirdi.

İlk yazılarını Galatasaray Mekteb-i Sultânîsi’nde öğrenciyken arkadaşlarıyla çıkardığı Nîrenk adlı okul dergisinde yayımladı. Daha sonraki yıllarda Yarın, İleri, Milliyet, Cumhuriyet, Yeni Sabah, Yedigün, Yücel, Perde ve Sahne, Akşam, Tarihten Sesler, Tasvîr-i Efkâr, İstanbul ve Ulus gibi gazete ve dergilerde yazdı.

Kitap hâlindeki ilk eserlerini Ahmet Kâmil takma adıyla yayımladı. Claude Farrère’den uyarladığı Canvermezler Tekkesi 1921 yılında İleri gazetesinde tefrika edildi ve 1922 yılında kitap olarak basıldı. Pierre Benoit’dan çevirdiği Unutulan Adam ise 1923 yılında yayımlandı.

Canvermezler Tekkesi, ıssız ve gizemli bir tekkede geçen doğaüstü olaylar çevresinde gelişir. Esrarengiz kişiler, ölümden kaçma düşüncesi, korku, gerilim, bilinmeyen güçler ve anlatıcının ruhsal çözümlemeleri eserin temel unsurlarıdır. Claude Farrère’in La Maison des Hommes Vivants adlı romanından uyarlanan eser, Türkçe gotik anlatının erken ve öncü örnekleri arasında yer alır.

Unutulan Adam, Pierre Benoit’dan çevrilen ve yayımlandığı dönemde “büyük hikâye” olarak tanımlanan bir eserdir. Çeviri, Selim Nüzhet Gerçek’in Fransız edebiyatıyla kurduğu ilişkinin ve yabancı anlatıları Türkçeye kazandırma çalışmalarının bir parçasını oluşturur. Eserde bireysel serüven, unutulmuşluk ve insanın çevresiyle ilişkisi öne çıkar.

Türk Matbaacılığı: İki Yüzüncü Sene-i Devriyesi Münasebetiyle, matbaanın Avrupa’daki gelişimini, Türkiye’ye girişini, İbrahim Müteferrika’dan önceki basım faaliyetlerini ve ilk Türk matbaalarının çalışmalarını ele alır. 1928 yılında yayımlanan eser, Türkiye’de matbaacılık tarihi üzerine hazırlanan ilk düzenli ve kapsamlı araştırmalardan biridir.

Türk Gazeteciliği 1831-1931, Takvîm-i Vekāyi‘in yayımlanmaya başlamasının yüzüncü yılı dolayısıyla hazırlandı. Türkiye’de gazeteciliğin gelişimini metinler, belgeler, gazete örnekleri ve tarihsel bilgiler üzerinden inceler. Eserin bir bölümünde gazetecilik tarihine ilişkin açıklamalar, diğer bölümünde ise gazete ve belgelerin tıpkıbasımları yer alır.

Almanak 1933, dönemin Türk basını, İstanbul’daki kitapçılar, yayın dünyası ve matbuat hayatında kaybedilen kişiler üzerine yazıları bir araya getirir. Eserde 1831 ile 1928 yılları arasında Türkiye’de yayımlanan gazete ve dergileri içeren bir liste de bulunur. Çalışma, Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki basın ve yayın ortamının toplu bir görünümünü sunar.

Türk Taş Basmacılığı, taş baskı yönteminin ortaya çıkışını, gelişimini ve Türkiye’ye girişini inceler. Taş baskıyla hazırlanmış ilk kitaplar ve basılı örnekler üzerinden teknik ve tarihsel bilgiler verir. Eser, basım teknikleri ile kültür tarihi arasındaki ilişkiyi ele alan çalışmalarından biridir.

Türk Temaşası: Meddah, Karagöz, Ortaoyunu, geleneksel Türk gösteri sanatlarını tarihleri, temsil biçimleri, oyuncuları ve metin özellikleriyle inceler. Meddah anlatıları, Karagöz oyunları ve orta oyununun sahne yapısı, karakterleri, dili ve toplumsal işlevi üzerinde durur. Yazarın kendi döneminde tanıdığı oyuncular ve izlediği gösteriler hakkındaki gözlemleri eserin temel kaynakları arasındadır.

Salıncak Safası, farklı Karagöz ustalarından derlenen metinlerin karşılaştırılmasıyla hazırlanan bir Karagöz oyunudur. Hellmut Ritter’in koleksiyonunda bulunan bir metinle dönemin hayalîlerinden alınan varyantlar bir araya getirilmiştir. Çalışma, sözlü ve gösterime dayalı bir geleneğin yazılı biçimde korunmasına katkı sağlar.

Gülme Komşuna, Rauf Yektâ Bey ile birlikte yayımlanan bir orta oyunu metnidir. Eserde geleneksel tipler, yanlış anlamalar, söz oyunları, gündelik hayat ve toplumsal ilişkiler mizahi bir yapı içinde işlenir. Metin, orta oyununun dil ve temsil özelliklerini kayıt altına alan çalışmalar arasında yer alır.

Türklerde Tiyatro, Türk tiyatrosunun tarihsel gelişimini ana çizgileriyle ele alan kısa bir incelemedir. Geleneksel gösteri biçimleri ile modern tiyatronun ortaya çıkışı arasında tarihsel bir bağlantı kurar. Eser, Türk tiyatrosunun genel tarih içindeki yerini açıklamaya yönelik çalışmalarından biridir.

Tiyatro Bilgisi, tiyatronun temel kavramları, sahne yapısı, oyunculuk, oyun metni, temsil ve seyirci ilişkisi üzerine yazılardan oluşur. Kitap, daha önce Akşam gazetesinde yayımlanan tiyatro yazılarının bir bölümünü bir araya getirir. Tiyatro sanatını hem uygulama hem de kuramsal bilgi bakımından ele alır.

Tiyatro Tarihi, Eski Yunan ve Latin tiyatrosuna odaklanır. Antik tiyatronun doğuşu, dramatik türler, oyun yazarları, sahne düzeni ve temsil geleneği kitabın temel konuları arasındadır. Selim Nüzhet Gerçek’in Avrupa’da edindiği tiyatro birikimi bu çalışmanın tarihsel çerçevesine yansır.

Çifte Nikâh, Fransızcadan çevirdiği bir tiyatro eseridir. Evlilik, aile ilişkileri, yanlış anlaşılmalar ve toplumsal kurallar çevresinde gelişen oyun, komedi ve durum çatışmalarından yararlanır. Çalışma, tiyatro çevirileri ve sahneye yönelik uyarlamaları içinde yer alır.

Aman Hanım Biraz Su, Ben de Operet Yazarım, Miras Peşinde, Zamane Mektebi, Oyun İçinde Oyun, Promete Zincirde ve Kurbağalar, çevirdiği veya uyarladığı tiyatro eserleri arasındadır. Bu oyunların bir bölümü sahnelenmiş, ancak kitap hâlinde yayımlanmamıştır. Eserler, komedi, operet, klasik tiyatro ve çağdaş sahne uyarlaması gibi farklı türlere yayılır.

Hadîkatü’l-cevâmi‘ Nâm Eserin Elifbâî Fihristidir, Hüseyin Ayvansarâyî’nin İstanbul camileri ve mescitleri hakkındaki eserine hazırlanan alfabetik bir dizindir. Çalışma, tarihî mekânlar hakkındaki bilgilere düzenli biçimde ulaşılmasını sağlar. Selim Nüzhet Gerçek’in kaynak düzenleme ve bibliyografya alanındaki çalışmalarının bir örneğidir.

Türkiye Bibliyografyası’nın düzenlenmesi, Selim Nüzhet Gerçek’in kültür ve yayın hayatına yönelik kurumsal çalışmalarının merkezinde yer aldı. Basılan eserlerin sistemli biçimde kaydedilmesi, sınıflandırılması ve araştırmacılara sunulması için düzenli bir bibliyografya yapısı oluşturdu. Faik Reşat Unat ile hazırladığı Tanzimat Devri İçin Bir Bibliyografya da Tanzimat dönemine ilişkin geniş bir yayın listesini bir araya getirdi.

Türk Harfleri, Türk yazı ve alfabe tarihini yeni harflerin kabulü çevresinde ele alır. Atalar Sözü ise Sadi G. Kırımlı ile birlikte hazırlanan bir atasözleri derlemesidir. Bu eserler, dil, yazı kültürü, halk bilgisi ve basılı kaynakların korunması alanlarındaki ilgisini yansıtır.

Amasya, Bursa, Edirne, İzmir, Manisa, Mardin ve Tire gibi tarihî şehirler üzerine yazılar kaleme aldı. Şehirlerin tarihî yapıları, kültürel mirasları, basın ve yayın hayatları ile gündelik yaşamları bu yazıların konuları arasında yer aldı. İstanbul’un geçmiş hayatına ilişkin gözlemleri de kültür tarihi yazılarının önemli bir bölümünü oluşturdu.

Eski Ramazan Geceleri başlıklı yazı dizisinde eski İstanbul’un ramazan eğlencelerini, sokaklarını, kahvehanelerini, tiyatrolarını ve geleneksel gösterilerini anlattı. Meddah, Karagöz, orta oyunu, Direklerarası eğlenceleri ve gece hayatı, kişisel gözlemler ile tarihsel bilgiler bir arada kullanılarak aktarıldı.

Selim Nüzhet Gerçek’in yazılarında belgeye dayalı araştırma, kişisel tanıklık, arşiv malzemesi ve kültürel gözlem birlikte yer alır. Matbuat, gazetecilik, tiyatro, bibliyografya, şehir tarihi ve geleneksel gösteri sanatları üzerine yaptığı çalışmalar, kaybolmakta olan metinleri, kişileri ve kültürel uygulamaları kayıt altına alır.

Selim Nüzhet Gerçek, 12 Aralık 1945’te Abdullah Cevdet’in Cağaloğlu’ndaki İctihad Evi’nde bulunduğu sırada beyin kanaması geçirdi. Kaldırıldığı Yerebatan Sağlık Yurdu’nda öldü ve Merkezefendi Mezarlığı’na defnedildi. Türk matbuat, gazetecilik, bibliyografya ve tiyatro tarihinin öncü araştırmacılarından biri olarak kültür hayatında yer aldı.

#TürkYazar #Gazeteci #MatbuatTarihi #TiyatroTarihi #Bibliyografya #Çeviri #GotikRoman #GelenekselTiyatro #Karagöz #OrtaOyunu #KültürTarihi #KitapTarihi