İlhan Tekeli, 6 Kasım 1937’de İzmir’de doğdu. İlk ve ortaöğrenimini İzmir’de tamamladı ve 1955’te İzmir Atatürk Lisesinden mezun oldu. Kentlere, toplumsal değişmeye ve yerleşim düzenine yönelik ilgisi, ilerleyen yıllarda mühendislik ile sosyal bilimleri birleştiren akademik çalışmalarının temelini oluşturdu.

İstanbul Teknik Üniversitesi İnşaat Fakültesini 1960’ta bitirerek yüksek inşaat mühendisi oldu. Orta Doğu Teknik Üniversitesi Şehir ve Bölge Planlama Bölümünde yüksek lisans yaptı ve 1964’te mezun oldu. Pennsylvania Üniversitesinde bölge bilimi alanında ikinci yüksek lisans derecesini 1966’da aldı.

Doktora çalışmasını İstanbul Teknik Üniversitesi Mimarlık Fakültesinde şehir ve bölge planlama alanında tamamladı. Doktora derecesinin yılı kurumsal kayıtlarda 1968 ve 1969 olarak farklı biçimlerde yer almaktadır. Çalışmaları bu dönemden itibaren planlama kuramı, bölgesel gelişme ve yerleşme sistemleri üzerinde yoğunlaştı.

1970’te Orta Doğu Teknik Üniversitesi Mimarlık Fakültesi Şehir ve Bölge Planlama Bölümünde öğretim üyeliğine başladı. Uzun yıllar planlama kuramı, şehirleşme, bölgesel kalkınma, yerel yönetimler, makro coğrafya ve sosyal sistemler üzerine dersler verdi. 2004’te üniversitedeki sürekli görevinden emekliye ayrıldı.

Türkiye Ekonomik ve Toplumsal Tarih Vakfının kurucuları arasında yer aldı ve kuruluşundan sonraki ilk on yıl boyunca yönetim kurulu başkanlığını yürüttü. Türkiye Bilimler Akademisi üyeliğine seçildi; akademiye yapılan idari müdahalelerin ardından 2011’de üyelikten ayrıldı ve Bilim Akademisinin kurucuları arasında bulundu.

2004-2008 yılları arasında Yükseköğretim Kurulu üyeliği yaptı. Üniversiteler, belediyeler, kamu kurumları ve meslek kuruluşları için şehircilik, yerel yönetim ve bölgesel gelişme konularında danışmanlık yürüttü. İlhan Tekeli Şehircilik Kültürü Vakfı aracılığıyla şehircilik araştırmalarının ve genç akademisyenlerin desteklenmesine katkıda bulundu.

Tekeli’nin çalışma alanları şehir ve bölge planlamasıyla sınırlı kalmadı. Kentleşme, göç, belediyecilik, konut, ulaşım, bölgesel eşitsizlik, demokrasi, iktisat tarihi, eğitim planlaması, bilim felsefesi, tarih yazımı ve Türkiye’nin modernleşme süreci üzerine çok sayıda kitap ve makale yayımladı.

Mekân Organizasyonlarına Makro Yaklaşım: Türkiye Üzerinde Bir Deneme, 1979’da yayımlandı. Çalışma; nüfusun, üretimin, ulaşım ağlarının ve yerleşmelerin ülke yüzeyindeki dağılımını bütüncül bir çerçevede inceler. Mekânsal düzenin ekonomik ve toplumsal sistemlerle birlikte açıklanması gerektiğini savunur.

Kitapta kentler ve bölgeler birbirinden bağımsız birimler olarak değil, üretim, hizmet, ulaşım ve nüfus hareketleri aracılığıyla ilişki kuran bir yerleşmeler sistemi içinde değerlendirilir. Makro yaklaşım, tek bir kentin fiziksel planından çok ülke ölçeğinde ortaya çıkan mekânsal örgütlenme biçimlerine yönelir.

Türkiye’de Kentleşme Yazıları, 1982’de yayımlanan ve farklı dönemlerde kaleme alınmış araştırmaları bir araya getiren kitaptır. On altıncı yüzyıldan yakın döneme kadar Türkiye’de şehirlerin geçirdiği değişimi, sanayileşme, tarımsal dönüşüm, göç, gecekondu, konut ve toplumsal sınıflar üzerinden ele alır.

Eserde kentleşme yalnızca kent nüfusunun artması şeklinde açıklanmaz. Kırsal üretimin dönüşmesi, iş gücünün hareketliliği, arsa piyasası, ulaşım, sanayinin yer seçimi ve yeni yaşam biçimlerinin ortaya çıkması aynı tarihsel sürecin parçaları olarak incelenir.

Yiğit Gülöksüz ve Tarık Okyay ile hazırladığı Gecekondulu, Dolmuşlu, İşportalı Şehir, hızlı kentleşme sonucunda ortaya çıkan gecekondu, dolmuş ve işportacılık olgularını ele alır. Bu uygulamalar yalnızca düzensizlik olarak değil, resmî sistemlerin karşılayamadığı barınma, ulaşım ve çalışma ihtiyaçlarına toplumun geliştirdiği çözümler olarak değerlendirilir.

İlber Ortaylı ile yazdığı Türkiye’de Belediyeciliğin Evrimi ve daha sonraki Cumhuriyetin Belediyecilik Öyküsü, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e yerel yönetim kurumlarının gelişimini inceler. Belediye örgütleri, hizmetlerin değişimi, merkezî yönetimle ilişkiler ve kentlilerin karar süreçlerine katılımı çalışmaların temel konularıdır.

Modernite Aşılırken Kent Planlaması, Türkiye’de planlama düşüncesini Osmanlı modernleşmesinden yirminci yüzyılın sonlarına kadar izler. Tanzimat döneminin sınırlı reform anlayışı, Cumhuriyet’in radikal modernleşme programı, popülist uygulamalar ve 1980 sonrasında modernitenin aşınması farklı planlama dönemleri olarak ele alınır.

Türkiye’de Bölgesel Eşitsizlik ve Bölge Planlama Yazıları, gelişmişlik farklarını, bölgesel politikaları ve kalkınma planlarını inceler. Bölgesel eşitsizliğin yalnızca gelir farklılıklarından değil; eğitim, ulaşım, kamu hizmetleri, üretim yapısı ve karar alma gücünün eşitsiz dağılımından oluştuğunu ortaya koyar.

Selim İlkin ile birlikte hazırladığı 1929 Dünya Buhranında Türkiye’nin İktisadi Politika Arayışları, Uygulamaya Geçerken Türkiye’de Devletçiliğin Oluşumu ve Cumhuriyetin Harcı dizisi, erken Cumhuriyet döneminin ekonomi politikalarını inceler. Devletçilik, sanayileşme, planlama, dış ticaret ve modernleşme tarihsel belgeler üzerinden değerlendirilir.

1973 ve 1975 Seçimleri: Seçim Coğrafyası Üzerine Bir Deneme, siyasal tercihlerin ülke yüzeyindeki dağılımını araştırır. Seçim sonuçlarını bölgesel gelişmişlik, kentleşme, toplumsal yapı ve ekonomik farklılıklarla ilişkilendirerek siyasal davranış ile coğrafya arasında bağ kurar.

Birlikte Yazılan ve Öğrenilen Bir Tarihe Doğru, Tarih Bilinci ve Gençlik ve Eğitim Üzerine Düşünmek, tarih yazımı ve eğitim alanındaki çalışmalarındandır. Bu eserlerde tarih bilgisinin nasıl üretildiğini, toplumların geçmişle kurduğu ilişkiyi ve eğitimin demokratik bireyin gelişimindeki rolünü tartışır.

Akılcı Planlamadan Bir Demokrasi Projesi Olarak Planlamaya ve Kent, Kentli Hakları, Kentleşme ve Kentsel Dönüşüm adlı çalışmalarında planlamayı yalnızca uzmanların hazırladığı teknik bir belge olarak değerlendirmez. Katılım, kamusal müzakere, kentli hakları, yaşam kalitesi ve demokratik karar alma süreçlerini planlamanın temel unsurları arasında görür.

İzmirdeniz projesi ve farklı yerel yönetimler için yürüttüğü çalışmalar, kuramsal yaklaşımının uygulama alanlarıdır. Kıyıların kamusal kullanımı, kentlilerin tasarım süreçlerine katılması, farklı ölçeklerdeki projelerin bütünleştirilmesi ve kent kimliğinin korunması üzerinde durdu.

İlhan Tekeli, Selim İlkin ile birlikte 1989 Sedat Simavi Sosyal Bilimler Ödülü’nü aldı. Mustafa Parlar Bilim Ödülü, Mustafa Parlar Eğitimde Üstün Başarı Ödülü, TÜBİTAK Hizmet Ödülü, Mimarlar Odası Mimarlığa Katkı Ödülü, Sakıp Sabancı Uluslararası Araştırma Jüri Özel Ödülü ve 2020 Vehbi Koç Ödülü’ne değer görüldü.

Şehir ve bölge planlamasını tarih, iktisat, sosyoloji, siyaset bilimi ve coğrafyayla ilişkilendiren İlhan Tekeli, Türkiye’nin kentleşme deneyimini disiplinler arası bir yaklaşımla inceleyen başlıca sosyal bilimcilerdendir. Çalışmalarında mekânsal değişimi toplumsal süreçlerden ayırmadan açıklamış; planlamayı demokrasi, insan hakları ve yaşam kalitesiyle birlikte değerlendirmiştir.

#İlhanTekeli #ŞehirPlanlama #BölgePlanlama #Kentleşme #KentTarihi #MekânOrganizasyonu #YerelYönetimler #Belediyecilik #BölgeselKalkınma #İktisatTarihi #PlanlamaKuramı #SosyalBilimler