Âli Bey, 1846’da İstanbul’da doğdu. Babası Yusuf Cemil Efendi’dir. İlk eğitimine sıbyan mektebinde başladı; ardından Vâlide Rüşdiyesi’nde okudu. Rüşdiyeden sonra özel derslerle tarih, coğrafya, felsefe, astronomi, kimya, ekonomi, yönetim bilimi, hukuk ve matematik alanlarında kendini geliştirdi. Arapça, Farsça ve Fransızca öğrendi; özellikle Fransızcası, onun tiyatro uyarlamaları ve çeviri faaliyetlerinde belirleyici oldu.

Memuriyet hayatına Mektûbî-i Sadr-ı Âli Odası’nda başladı. Daha sonra Sıhhiye Dairesi, Meclis-i Sıhhiyye, çeşitli komiserlik ve müfettişlik görevlerinde bulundu. Tulça mutasarrıflığı, Düyûn-ı Umûmiyye müfettişliği, Ma‘mûretülazîz ve Trabzon valiliği gibi idari görevler üstlendi. 1895’te Düyûn-ı Umûmiyye direktörlüğüne getirildi ve bu görevi ölümüne kadar sürdürdü. “Direktör” lakabıyla anılması bu görevinden kaynaklanır.

Edebiyat hayatında özellikle tiyatro ve mizah alanındaki çalışmalarıyla tanındı. Diyojen, Çıngıraklı Tatar ve Hayâl gibi mizah yayınlarında yazılar yazdı. Batılı tarzda Türk tiyatrosunun gelişmesi için oyunlar kaleme aldı, Fransız tiyatrosundan uyarlamalar yaptı ve Gedikpaşa Tiyatrosu çevresinde tiyatro faaliyetlerine katkıda bulundu. Güllü Agop’un kurduğu Osmanlı Tiyatrosu’nda yazar ve diksiyon hocası olarak görev aldı; oyuncuların Türkçeyi sahnede daha düzgün kullanmaları için çalıştı.

Başlıca eserleri arasında Kokona Yatıyor, Ayyar Hamza, Misafiri İstiskâl, Geveze Berber, Letâfet, Seyahat Jurnali, Seyyâreler ve Lehçetü’l-Hakâyık yer alır. Ayyar Hamza, Molière’in Les Fourberies de Scapin adlı oyunundan uyarlanmış bir entrika komedisidir. Dalavereci bir uşağın çevirdiği dolaplar üzerinden yanlış anlamalar, kurnazlıklar ve toplumsal mizah işlenir. Kokona Yatıyor ise Fransız tiyatrosundan uyarlanmış tek perdelik bir komedidir; hizmetçi Eleniko’nun hanımının yokluğunu gizlemeye çalışırken yaşadığı gülünç durumlar üzerine kuruludur.

Âli Bey’in tiyatro eserlerinde yanlış anlamalar, kılık değiştirmeler, kurnaz hizmetçi tipleri, aile içi çatışmalar, gündelik hayatın komik ayrıntıları ve toplumsal gözlem öne çıkar. Tiyatro dilinde halk söyleyişine, deyimlere, nükteye ve konuşma canlılığına önem verdi. Mizahî sözlük niteliğindeki Lehçetü’l-Hakâyık, kelimelere alaycı ve eleştirel anlamlar yükleyen özgün bir metindir. Seyahat Jurnali ise onun gezi ve gözlem yönünü gösterir.

Tanzimat dönemi Türk tiyatrosunda komedi türünün gelişmesine katkı sağlayan Âli Bey, Şinasi ve Ahmet Vefik Paşa çizgisinden sonra sahne dili, uyarlama tiyatro ve mizahî anlatı bakımından önemli bir konum edindi. 3 Şubat 1899’da öldü ve İstanbul’da Göksu Mezarlığı’na defnedildi.

#TürkYazar #OsmanlıEdebiyatı #TanzimatEdebiyatı #Tiyatro #Komedi #Mizah #Çeviri #Uyarlama #AyyarHamza #KokonaYatıyor #GedikpaşaTiyatrosu #LehçetülHakayık